Edebi Akımlar, Edebiyat Akımları, Özellikleri, Temsilcileri

Edebi Akımlar / Edebiyat Akımları, Özellikleri, Temsilcileri

Edebî Akım/ Edebiyat Akımı Nedir?

Edebî akımlar, aynı görüşte/anlayışta olan sanatçıların bir araya gelerek, belirledikleri ilkeler doğrultusunda yapıt ortaya koymalarıyla ortaya çıkmış edebî anlayışlardır.

Bir başka tanım: Öncü bir edebiyatçının ya da bir edebiyatçılar topluluğunun oluşturup geliştirdiği, biçim ve içerik yönünden birtakım yenilikler getiren sanat ve edebiyat anlayışı. Edebi okullar, edebi mektepler, edebî ekoller, yazın akımları da aynı anlamda kullanılmaktadır.

Edebiyat akımlarının oluşmasında toplumsal değişmeler ve gelişmeler, bilimsel ve teknolojik yenilikler, bireysel özelliklerdeki farklılaşmalar etkili olmuştur. Genellikle birbirlerine tepki olarak ortaya çıkan edebiyat akımlarının temsilcileri, akımlarının ilkelerini kendileri belirlemiştir. Avrupa’da edebi akımlar başlamadan önce, iki önemli düşünce ve sanat anlayışı vardı: Hümanizm ve Rönesansçılık.

HÜMANİZM

Hümanizm Özellikleri, Temsilcileri

  • İnsana değer vermek esastır.
  • Tabiatı Tanrı yaratmıştır düşüncesi kabul edilmiştir.
  • İnsanı sevip onu yüceltme.
  • Dante bu düşüncenin temsilcisidir.

RÖNESANSÇILIK

Rönesansçılar Özellikleri, Temsilcileri

  • Hem hümanizmin getirdiklerin hem de 16.yy. bilim ve akılcılığını benimsemişlerdir.
  • Özgürlük düşüncesini geliştirirler.
  • PetrarcaMontaigneBaconCervantesShakespeare bu dönemde eser verirler.

KLASİSİZM

Klasisizm Akımı Özellikleri, Temsilcileri

  • 17.yy ortalarında Fransa’da ortaya çıkan edebiyat akımıdır.
  • Akla ve sağduyuya değer verirler.
  • İnsandaki tabiata, insanların iç dünyasına saygı göstermek esastır.
  • Konularını eski Yunan ve Latin edebiyatından alırlar.
  • Kahramanları seçkin kişilerdir. Sıradan insanlara eserlerinde yer vermezler.
  • Önemli olan konu değil konunun işleniş biçimidir.
  • Dil, üslup kusursuz bir şekilde işlenmiştir. Dil açık, yalın ve soyludur.
  • Sanat için sanat görüşünü savunurlar.
  • Sanatçı eserde kendini gizler.
  • Tiyatroda üç birlik kuralına uyulur.(olay, zaman, mekân)
  • Bu akımın en önemli temsilcileri: MoliereCorneilleRacineLa FontaineLa BruyereDaniel DefoeBoileauMalherbeMadam De La FayetteFenelon, Bousset
    *Türk edebiyatında ise Şinasi ve Ahmet Vefik Paşa‘dır. Şinasi’nin La Fontaine’den; Ahmet Vefik Paşa’nın da Moliere den yaptığı çeviri ve adapteler klasisizmi edebiyatımızda tanıtmıştır.

ROMANTİZM

Romantizm Akımı Özellikleri, Temsilcileri

REALİZM

Realizm Akımı Özellikleri, Temsilcileri

NATÜRALİZM

Natüralizm Akımı Özellikleri, Temsilcileri

  • Determinizm anlayışını romana getiren bu akım 19. asrın ikinci yarısında Fransa’da ortaya çıkmıştır.
  • Determinizme göre tabiat olaylarında aynı sebepler aynı sonucu doğurur. Natüralistler, Determinizmi topluma ve insan uyguladılar.
  • Toplum büyük bir laboratuvar, insan deney konusu, sanatçı da bilgin sayıldı.
  • İnsan kişiliğini anlatabilmek için soya çekim yasalarından ve toplum biliminden yararlandılar.
  • Romanlarda kahramanların portreleri ince ayrıntılarına kadar verilir.
  • Yazar eserde kişiliğini gizler.
  • Gözlem ve tasvir önemlidir.
  • Eserlerinde hayatı bütün yönüyle anlatırlar.
  • Bedenden ayrı bir ruh yoktur.
  • Dil her seviyedeki insanın anlayabileceği bir düzeyde tutulmuştur.
  • Sanat toplum içindir anlayışı doğrultusunda eserler verilmiştir.
  • TemsilcileriEmile ZolaGuy De MaupassantAlphonse DaudetJohn SteinbeckGoncourt Kardeşler.
    *Türk edebiyatında ise; Hüseyin Rahmi GürpınarNabizade NazımBeşir Fuat

PARNASİZM

Parnasizm Akımı Özellikleri, Temsilcileri

SEMBOLİZM

Sembolizm Akımı Özellikleri, Temsilcileri

  • 19.yy’ın son çeyreğinde ortaya çıkmıştır.
  • Nesneleri olduğu gibi anlatmak mümkün değildir. Nesneler değişerek anlatılabilir.
  • Anlatımda sözlerin sözlük anlamından bıkan sembolistler yaşatmaya çalışırlar.
  • Şiirde anlam açıklığından kaçındılar.
  • Şiir anlaşılmak için değil hissedilmek içindir.
  • Şiirde alaca karanlık üzüntü ve ay ışığı, gün doğumu, gün batımı gibi belli belirsiz varlıklar görüntüleri yansıtırlar.
  • Şiirde musiki her şeyden önce musiki ilkesini savundular.
  • Sanat için sanat anlayışına bağlılardır.
  • Dil herkesin anlayacağı seviyede değil oldukça ağırdır.
  • Temsilcileri: BaudelaireMallarmeArthur RimbaudPaul VerlainePaul ValeryEdgar Allan Poe
    *Türk edebiyatında ise; Ahmet HaşimAhmet Hamdi TanpınarCahit Sıtkı TarancıAhmet Muhip DıranasCenap Sahabettin

SÜRREALİZM (GERÇEK ÜSTÜCÜLÜK)

Sürrealizm Akımı Özellikleri, Temsilcileri

Realizm, natüralizm ve parnasizm akımlarına tepki olarak doğmuştur. Freud’un “psikanaliz kuramı’nın edebiyata uyarlanmış biçimidir. Akımın bilgi ve esin kaynağı olan Freud’a göre, insanoğlunun dış dünyadan edindiği alışkanlıklar, istekler bilinçaltında toplanır. Bu istekler düş, rüya, yarı rüya durumunda çözülerek ortaya çıkar.

Akımın kurucusu olan Andre Breton bu akımı şöyle tanımlamıştır:

“Gerçeküstücülük, ister söz, ister yazı ile ya da başka bir yolla, düşüncenin gerçek işleyişini ortaya çıkarmak için başvurulan, içinden geldiği gibi yazma yöntemidir. Bu, aklın denetimi olmaksızın (rüyada olduğu gibi) her türlü estetik ve ahlak kaygısı dışında düşüncenin yazılışıdır.”

EMPRESYONİZM (İZLENİMCİLİK)

Empresyonizm Akımı Özellikleri, Temsilcileri

19. yüzyılın sonlarında ortaya çıkmış, Fransa’da gelişmiş; daha çok; resimde, müzikte, edebiyatta etkisini göstermiştir. Empresyonistler, varlığın gerçek ve nesnel yanını değil, sanatçıda uyandırdığı izlenimleri anlatma amacını gütmüşlerdir. Bu izlenim, sanatçıdan sanatçıya değiştiği için, ortaya konan sanat yapıtı, onu ortaya koyanın kişiliğini yansıtır. Yapıtlarında kendi iç dünyalarını dile getirdikleri için, çevreyi saran evrene ve dış dünyaya karşı ilgisizdirler.

  • Duyularımızın dış evreni bize olduğu gibi değil, onun gerçek görünüşünü değiştirerek ulaştırdığı kabul edilmiştir.
  • Sanatçılar, yapıtlarında, dış dünyada gördüklerinin gerçek yönünü değil; “kendilerinde uyandırdığı izlenimleri” anlatmışlardır.
  • Dünya edebiyatında temsilcileri: Rainer Maria RilkePaul VerlaineArthur Rimbaud

EKSPRESYONİZM (DIŞAVURUMCULUK)

Ekspresyonizm Akımı Özellikleri, Temsilcileri

Birinci dünya savaşından sonra, empresyonizme tepki olarak doğmuş, Alman sinemasında uygulanmıştır. Çevremizi saran evrene ve dünyaya karşı ilgisiz görünen bu akım, insanın iç dünyasını ve bütün duygularını en gizli ve çıplak yönleriyle, olduğu gibi anlatır. Gerçekler her insana göre değişik olduğu için önemli olanı sanatçının kişiliğini ve gerçekleri kendine göre dile getirmesidir.

  • Sanatçılar, kendi içlerine kapanıp kendilerini gözlemlemiş, iç gözleme önem vermişlerdir.
  • Bireyin en gizli yönlerini açığa vuran bir anlatım yolu kullanılmıştır.
  • Yapıtlarda, fantastik ve korkunç olaylar anlatılmıştır.
  • Amaç, insanların ruhsal durumlarının ortaya konmasıdır.
  • Dünya edebiyatında başlıca temsilcileri: Franz KafkaThomas Stearns EliotJames Joyce

KÜBİZM

Kübizm Akımı Özellikleri, Temsilcileri

20. yüzyılın başında empresyonizme tepki olarak ortaya çıkmış ve daha çok, resimde kendini göstermiştir. Yazın alanın da, özellikle şairler, ressam Picasso’nun da etkisiyle bir anlayış geliştirmişlerdir. Buna göre şairler, dış dünyayı izleyip olup bitenleri iyi saptamak zorundadır. Onlara göre dünyadaki küçük olayları ve anlamları yakalamak gerekir “Söylenmemiş olanı”, “görülmemiş olanı” gün ışığına çıkarmak, aklın değil düş gücünün yapacağı iştir.

  • Varlığın, dış görünüşüyle birlikte iç dünyasının betimlenmesi amaçlanmıştır.
  • Sanatçılar, anlatımı canlı kılmak için, yapıtlarında duygularla olayları karıştırarak yansıtmışlardır.
  • Dünya edebiyatında temsilcileri: Apollinaire, Max Jacob, Jean Cocteau, Blaise Cendrars

FÜTÜRİZM (GELECEKÇİLİK)

Fütürizm Akımı Özellikleri, Temsilcileri

20. yüzyılda ortaya çıkmış, makineyi ve hızı edebiyata taşıyan edebiyat akımıdır. I. Dünya Savaşı başlamadan ortaya çıkan bu akım, “geçmişten kopuşu, yenilik ve değişikliğe yönelişi” ilke edinmiştir.

  • Geleceği makineleştiren sanattır.
  • 20.yy. başında Marinetti tarafından kurulmuştur.
  • Geçmişin sanat değerlerini bırakmalı ve yeni anlatım biçimleri bulmalı.
  • Makinalaşma çalışmaları kutsallığı savunulmalıdır.
  • Temsilcileri: Marinetti ve Mayakovski
    *Türk edebiyatında ise: Nazım Hikmet

EGZİSTANSİYALİZM (VAR OLUŞÇULUK)

Egzistansiyalizm Akımı Özellikleri, Temsilcileri

Egzistansiyalizm, kökü İlkçağ Yunan felsefesine kadar uzanan bir felsefe sistemidir. İkinci Dünya Savaşı’nın son yıllarında bağımsız bir felsefe olarak ortaya çıkmıştır. Felsefe ve edebiyat alanında en önemli temsilcisi ve kurucusu Jean Paul Sartre’dır. Bu akıma göre, insan kendi özünü kendisi seçer. Bu görüş şöyle özetlenebilir: “Var” olma “öz”den önce gelir; yani, insan önce dünyaya gelir, var olur, ondan sonra olmak istediği gibi olur. Egzistansiyalizmin bu anlayışı, Nietzsche’nin, “Her insan, tarihte eşi bir daha tekrarlanmayacak biricik harikadır.” sözünde, özlü ifadesini bulur.

DADAİZM

Dadaizm Akımı Özellikleri, Temsilcileri

20. yüzyılın ilk çeyreğinde Tristan Tzara adlı gencin etrafında toplanan bir grup şair; “dada” sözcüğünü, kurmak istedikleri akıma ad olarak seçmiş ve dadaizmi kurmuşlardır. Fransızca bir sözcük olan dada, çocukların binerek oynadıkları “ağaç parçası, tahta at” anlamına gelir. Düzensiz sözcük ve imgelerin kullanıldığı bu akım, Birinci Dünya Savaşı’nın getirdiği yıkıcı ortamda düş kırıklığına uğrayan aydın ve sanatçıların bir başkaldırısı olarak doğmuştur. Bir başka deyişle iki dünya savaşı arasında varlık gösteren ve toplumu uyuşukluktan kurtarma çabası güden bir harekettir.

  • Aklın hiçbir değerinin olmadığı söylenmiş, hiçbir şeyin doğruluğuna ve varlığına inanılmamış, her şeye kuşkuyla bakılmıştır.
  • Dil ve estetik kuralları bir yana bırakılarak kuralsızlık ilkesi benimsenmiştir.
  • Kelimeleri rasgele kullanmak suretiyle oluşan şiirlere denir.
  • TemsilcileriTristan TzaraBretonAragon

Ayrıca bakınız:

EDEBİYAT/KÜLTÜR/SANAT/FİKİR AKIMLARI