Fiilde (Eylemde) Kip

Fiilde (Eylemde) Kip: Haber Kipleri, Dilek Kipleri

FİİLDE KİP

Fiiller, zaman ve anlam özelliklerine göre türlü ekler alarak değişik biçimlerde kullanılırlar. Bu kullanılış biçimlerinin her birine kip denir. Kip, fiillerin zaman, şahıs, tekillik ve çoğulluk bildiren şekilleridir. Bunların yanında olumsuzluk ve soru biçimleri de vardır, ama bu ikisi zaten var olan kiplerin olumlu, olumsuz, olumlu soru ve olumsuz soru şeklinde kullanımlarıdır, o kadar.

Fiiller kip yönünden ikiye ayrılır: Haber (bildirme) kipleri ve Dilek (tasarlama) kipleri

I. Haber (Bildirme) Kipleri: Eylemin yapıldığını, yapılacağını bildiren kiplerdir: -di, -miş, -ecek, -(i)yor, -(ı)r. Hepsi de zaman anlamlıdır.

II. Dilek (Tasarlama) Kipleri: Eyleme dilek anlamı katan kiplerdir: -meli, -e, -se, -sin. Özel bir zaman anlamı yoktur. Hepsinde kendini pek göstermeyen bir gelecek zaman anlamı sezilir. Onun için bu kipler zamanlara değil anlamlarına göre adlandırılmışlardır. Bu dört kipin anlamca ortak yönü ‘dilek’tir.

Fiil Kipleri

Haber (Bildirme) Kipleri:

  • Görülen geçmiş zaman kipi
  • Duyulan geçmiş zaman kipi
  • Şimdiki zaman kipi
  • Gelecek zaman kipi
  • Geniş zaman kipi

Dilek Kipleri:

  • Gereklilik kipi
  • İstek kipi
  • Dilek-şart kipi
  • Emir kipi

Çekimli fiiller (eylemler), üzerlerindeki kip sayısına göre basit kipli veya basit zamanlı fiiller ve birleşik kipli veya birleşik zamanlı fiiller olmak üzere başlıca iki gruba ayrılır.

I. BASİT ZAMANLI ÇEKİMLER

Fiillerin basit zamanlı çekimleri sadece bir tek kip eki içerir.

Basit zamanlı fiillerin yapılışı şöyledir: fiil + kip eki + şahıs eki (gel-di-k vb.)

Kipler, kip ekleri ve çekim örnekleri aşağıda verilmiştir:

1. Haber (Bildirme) Kipleri

Zaman kavramı taşıyan kiplerdir, yani zaman ekleriyle yapılırlar. Taşıdıkları bu zaman eklerine göre beşe ayrılır:

a) Bilinen (görülen,  di’li) Geçmiş Zaman Kipi

Fiil kök ya da gövdelerine “-di” eki gelir. Bu ek, uyuma ve benzeşmeye göre değişerek -dı, -di, -du, -dü; -tı, -ti, -tu, -tü olur.

Bu ek bilinen geçmiş zaman ifade eder.

» Uzak ya da yakın geçmişte yapılan ve tamamlanan işleri kesinliğe bağlayarak anlatır.

  • Araştırmalarını geçen yıl kitaplaştırarak yayımladı.
  • Saat kaçta ve nerede buluşacağımızı şimdi hatırladım.
  • Konular ayrıntılarıyla görüşüldü.

» Kişi, kişiler ya da tarih tarafından bilinen olaylar anlatılır.

  • 1908’de ikinci Meşrutiyet ilân edildi.
  • Türklere Anadolu’nun kapılarını Alparslan açtı.

Örnek:

Yağız atlar kişnedi, meşin kırbaç şakladı
Bir dakika araba yerinde durakladı.

Geçidi atlayınca şaşırdım sevincimden.
Sen onları görmedin; koşarak gittiler.

Atlarımız çözüldüGirdik bandan içeri.

(Han Duvarları, Faruk Nafiz Çamlıbel)

Bilinen (görülen,  di’li) Geçmiş Zaman Kipinin Çekimi: 

Olumlu Çekimi: 

  • Gel-di-m,
  • Gel-di-n,
  • Gel-di,
  • Gel-di-k,
  • Gel-di-niz,
  • Gel-di-ler

Olumsuz Çekimi: 

  • Gel-me-di-m,
  • Gel-me-di-n,
  • Gel-me-di,
  • Gel-me-di-k,
  • Gel-me-di-niz,
  • Gel-me-di-ler

Olumlu soru çekimi: 

  • Gel-di-m mi?,
  • Gel-di-n mi?,
  • Gel-di mi?,
  • Gel-di-k mi?,
  • Gel-di-niz mi?,
  • Gel-di-ler mi?

Olumsuz soru çekimi:

  • Gel-me-di-m mi?,
  • Gel-me-di-n mi?,
  • Gel-me-di mi?,
  • Gel-me-di-k mi?,
  • Gel-me-di-niz mi?,
  • Gel-me-di-ler mi?

b) Öğrenilen(duyulan, anlatılan, miş’li) Geçmiş Zaman

Fiile “-mış/-miş-/-muş/-müş” eki getirilerek yapılır.

» Bu ek ve bu çekim, yapılan işin görülmediğini, duyulduğunu, öğrenildiğini ifade eder.

  • Depremzedelere gönderilen yardımları engellemişler.
  • Atalarımız bizlere güvenmiş de bu vatanı emanet etmişler.
  • Annemin anlattığına göre ben bir yaşında yürümeye başlamışım.

» Farkında olunmayan ya da sonradan fark edilen fiilleri anlatır:

  • Okula giderken otobüste uyumuşum.
    Bir de baktım ki okul durağını geçmişiz.

» Bir işle, oluşla ilgili kişisel görüş bildirir:

  • Yemek güzel olmuş; ellerin dert görmesin.

» Masallarda kullanılır: Bir varmış, bir yokmuş. Az gitmiş uz gitmiş.

Öğrenilen(duyulan, anlatılan, miş’li) Geçmiş Zaman Kipinin Çekimi:

Olumlu: Gel-miş-im    Gel-miş-sin    Gel-miş Gel-miş-iz   Gel-miş-siniz  Gel-miş-ler

Olumsuz: Gel-me-miş-im  Gel-me-miş-sin   Gel-me-miş
Gel-me-miş-iz    Gel-me-miş-siniz   Gel-me-miş-ler

Olumlu soru: Gel-miş miyim?  Gel-miş misin?  Gel-miş mi?
Gel-miş miyiz?    Gel-miş misiniz?     Gel-miş-ler mi?

Olumsuz soru: Gel-me-miş miyim?  Gel-me-miş misin?     Gel-me-miş mi?
Gel-me-miş miyiz?    Gel-me-miş misiniz?   Gel-me-miş-ler mi?

c) Şimdiki Zaman

Fiile “-yor” eki getirilerek yapılır. Ünsüzle biten fiile “İ” yardımcı ünlüsüyle birlikte; ünlüyle bitenlere tek başına getirilir: Oku-yor, gel-i-yor

» Belirtilen işin, oluşun vb. içinde bulunulan zamanda yapılmakta olduğunu ifade eder.

  • Gidiyorum, gurbeti gönlümle duya duya,/ Ulukışla yolundan Orta Anadolu’ya
  • Bir yer var, biliyorum;
    Her şeyi söylemek mümkün;
    Epeyce yaklaşmışım, duyuyorum;
    Anlatamıyorum.

» Bu çekimden sonra “-Dİr” bildirme eki kullanılırsa olasılık anlamı katılmış olur:

  • O şimdi mışıl mışıl uyuyordur.

» Bu ekin yerini “-mEk-tE” ekleri alabilir: Gördüğün gibi dinleniyoruz > dinlenmekteyiz.

Şimdiki Zaman Kipinin Çekimi:

Olumlu: Gel-i-yor-um     Gel-i-yor-sun    Gel-i-yor
Gel-i-yor-uz   Gel-i-yor-sunuz   Gel-i-yor-lar

Olumsuz:Gel-mi-yor-um   Gel-mi-yor-sun   Gel-mi-yor
Gel-mi-yor-uz    Gel-mi-yor-sunuz   Gel-mi-yor-lar

Olumlu soru:Gel-i-yor muyum?     Gel-i-yor musun?     Gel-i-yor mu?
Gel-i-yor muyuz?      Gel-i-yor musunuz?    Gel-i-yor-lar mı?

Olumsuz soru:Gel-mi-yor muyum?   Gel-mi-yor musun?    Gel-mi-yor mu?
Gel-mi-yor muyuz?    Gel-mi-yor musunuz?   Gel-mi-yor-lar mı?

d) Gelecek Zaman

Fiile “-acak/ecek” eki getirilerek yapılır.

» İşin gelecekte yapılacağını bildirir.

  • Senin altında doğdum,
  • Senin dibinde öleceğim.
  • Önümden çekilirsen İstanbul görünecek
  • Nerede olduğumu bileceğim
  • Sisler utanacakeğilecek
  • Ağzının ucundan öpeceğim
  • Saçına kalbimi takacağım
  • Avcunda bir şiir büyüyecek
  • Nerede olduğumu bileceğim (Atilla İlhan; Rüzgâr Gülü)

» “-dir” bildirme ekiyle birlikte kullanıldığında kesinlik anlamı katar.

  • Yarınki maç saat 14:00’te yapılacaktır.

Gelecek Zaman Kipinin Çekimi:

Olumlu: Gel-eceğ-im     Gel-ecek-sin     Gel-ecek
Gel-eceğ-iz     Gel-ecek-siniz    Gel-ecek-ler

Olumsuz:Gel-me-y-eceğ-im    Gel-me-y-ecek-sin    Gel-me-y-ecek
Gel-me-y-eceğ-iz      Gel-me-y-ecek-siniz    Gel-me-y-ecek-ler

Olumlu Soru: Gel-ecek miyim?    Gel-ecek misin?    Gel-ecek mi?
Gel-ecek miyiz?    Gel-ecek misiniz?   Gel-ecek-ler mi?

Olumsuz Soru: Gel-me-y-ecek miyim?    Gel-me-y-ecek misin?   Gel-me-y-ecek mi?
Gel-me-y-ecek miyiz?     Gel-me-y-ecek misiniz? Gel-me-y-ecek-ler mi?

e. Geniş Zaman

Fiil kök veya gövdesine “-r” ; “-ar/-er” ; “-ır/-ir/-ur/-ür” eki getirilerek söz konusu olan işin vb. geçmiş, şimdiki ve gelecek zamanların tümüne ait olduğunun, yani her zaman tekrarlandığı bildirir.

  • Seni ancak ebediyyetler eder istiab.
  • Ağlarımağlatamamhissederimsöyleyemem
  • Yaş otuz beş! yolun yarısı eder.
  • Hiç yolcusu yokmuş gibi sessizce alır yol;
  • Sallanmaz o kalkışta ne mendil ne de bir kol.

» Geniş zamanın olumsuz çekiminde bu ekin kullanımı biraz izah gerektirir. Bazı şahıslarda olumsuzluk ekinden sonra geniş zaman eki gelmezken bazılarında da “z” olarak kullanılır:

  • Gel-i-r-im  >  gel-me-m > ek yok
  • Gel-i-r-sin > gel-me-z-sin  > z
  • Gel-i-r > gel-me-z > z
  • Gel-i-r-iz > gel-me-y-iz > ek yok
  • Gel-i-r-siniz >  gel-me-z-siniz  > z
  • Gel-i-r-ler >  gel-me-z-ler  > z

Geniş zaman Kipinin Çekimi:

Olumlu:
Gel-i-r-im    Gel-i-r-sin    Gel-i-r   Gel-i-r-iz   Gel-i-r-siniz   Gel-i-r-ler

Olumsuz:
Gel-me-m   Gel-me-z-sin   Gel-me-z
Gel-me-y-iz    Gel-me-z-siniz  Gel-me-z-ler

Olumlu Soru: Gel-i-r miyim? Gel-i-r misin? Gel-i-r mi?
Gel-i-r miyiz? Gel-i-r misiniz? Gel-i-r-ler mi?

Olumsuz Soru: Gel-me-z miyim? Gel-me-z misin? Gel-me-z mi?
Gel-me-z miyiz? Gel-me-z misiniz? Gel-me-z-ler mi?

2. DİLEK KİPLERİ

Dilek kipleri, fiillere dilek anlamı katan kiplerdir. Fiilin zamanını bildirmezler. Ama hepsinde de pek belirgin olmayan bir gelecek zaman anlamı vardır.

Dilek kipleri dörde ayrılır:

a) Gereklilik Kipi

Fiile “-malı/meli” eki getirilerek yapılır. Belirtilen işin yapılması gerektiğini bildirir.
“lâzım, gerek, icap eder” anlamlarını verir.

Bütün bunların üstüne
Hepsinin üstüne sevda sözleri söylemeliyim ;
Vatanım milletim tüm insanlar kardeşlerim
Sonra sen gelmelisin dilimin ucuna adın gelmeli
Adın kurtuluştur ama söylememeliyim
Can kuşum umudum canım sevgilim.

Erdem Bayazıt

Gereklilik Kipinin Çekimi

Olumlu:
Gel-meli-y-im
Gel-meli-sin
Gel-meli
Gel-meli-y-iz
Gel-meli-siniz
Gel-meli-ler

Olumsuz:
Gel-me-meli-y-im
Gel-me-meli-sin
Gel-me-meli
Gel-me-meli-y-iz
Gel-me-meli-siniz
Gel-me-meli-ler

Olumlu Soru:
Gel-meli mi-y-im?
Gel-meli misin?
Gel-meli- mi?
Gel-meli mi-y-iz ?
Gel-meli mi-siniz?
Gel-meli-ler mi?

Olumsuz Soru:
Gel-me-meli mi-y-im?
Gel-me-meli misin?
Gel-me-meli mi?
Gel-me-meli mi-y-iz ?
Gel-me-meli mi-siniz?
Gel-me-meli-ler mi?

b) İstek Kipi

Fiile “-a /-e” eki getirilerek yapılır. Fiilin yapılmasının istendiğini bildirir.

Bende yok sabr ü sükûn sende vefadan zerre
İki yoktan ne çıkar fikr idelim bir kerre

Güneş ufuktan şimdi doğar
Yürüyelim arkadaşlar

Nereye dikilmek istersen
Söyle seni oraya dikeyim!

Hep senünçündür benim dünyâ cefasın çektiğim
Yoksa ömrüm varı sensiz neyle(ye)yim dünyâyı ben

*Ünlüyle biten fillerin 1. tekil şahıs çekiminde heceden tasarruf edilebilmektedir:

  • Gelmeyeyim > gelmeyim
  • Okumayayım > okumayım
  • Neyleyeyim > neyleyim

*Beddua amaçlı da kullanılabilir: Kurşunlara gelesin

İstek Kipinin Çekimi

Olumlu:
Gel-e-y-im
Gel-e-sin
Gel-e
Gel-e-lim
Gel-e-siniz
Gel-e-ler

Olumsuz:
Gel-me-y-e-y-im
Gel-me-y-e-sin
Gel-me-y-e
Gel-me-y-e-lim
Gel-me-y-e-siniz
Gel-me-y-e-ler

Olumlu Soru:
Gel-e-y-im mi?


Gel-e-lim mi?

Olumsuz Soru:
Gel-me-e-y-e-yim mi?


Gel-me-e-ye-lim mi?

c. Dilek-Şart Kipi

Fiile “-sa/-se” eki getirilerek yapılır.

Fiilin yapılması dileğini bildirir. Bu durumda bu eki alan fiil yüklemdir.

Örnek:

“Bu, taşındır” diyerek Kâbe’yi diksem başına;
Ruhumun vahyini duysam da geçirsem taşına;
Sonra gök kubbeyi alsam da, rida namiyle,
Kanayan lahdine çeksem bütün ecramiyle;

Mor bulutlarla açık türbene çatsam da tavan;
Yedi kandilli Süreyya’yı uzatsam oradan;

Sen bu avizenin altında, bürünmüş kanına,
Uzanırken gece mehtabı getirsem yanına,

Türbedarın gibi ta fecre kadar bekletsem;
Gündüzün fecr ile avizeni lebriz etsem;

Tüllenen mağribi, akşamları sarsam yarana…
Yine bir şey yapabildim diyemem hatırana.

Mehmet Akif Ersoy

Örnek:

AÇSAM RÜZGARA
Ne hoş, ey güzel Tanrım, ne hoş
Mavilerde sefer etmek!
Bir sahilden çözülüp gitmek
Düşünceler gibi başıboş.
Açsam rüzgara yelkenimi;
Dolaşsam ben de deniz deniz
Ve bir sabah vakti, kimsesiz
Bir limanda bulsam kendimi.
Bir limanda, büyük ve beyaz…
Mercan adalarda bir liman..
Beyaz bulutların ardından
Gelse altın ışıklı bir yaz.
Doldursa içimi orada
Baygın kokusu iğdelerin.
Bilmese tadını kederin
Bu her alemden uzak ada.
Konsa rüya dolu köşkümün
Çiçekli dalına serçeler.
Renklerle çözülse geceler,
Nar bahçelerinde geçse gün.
Her gün aheste mavnaların
Görsem açıktan geçişini
Ve her akşam dizilişini
Ufukta mermer adaların.
Ne hoş, ey Tanrım, ne hoş,
İller, göller, kıtalar aşmak.
Ne hoş deniz deniz dolaşmak
Düşünceler gibi başıboş.
Versem kendimi bütün bütün
Bir yelkenli olup engine;
Kansam bir an güzelliğine
Kuşlar gibi serseri ömrün.

Orhan Veli KANIK

Bir fiilin gerçekleşmesi koşulunu bildirir. Bu durumda bu eki alan fiil yan cümlenin yüklemidir.

Neler çeker bu gönül söylesem şikâyet olur
Ne zaman seni düşünsem
Bir ceylan su içmeye iner
Çayırları büyürken görürüm  (İlhan Berk)

Sen ki; a’sara gömülsen taşacaksın… Heyhat,
Sana gelmez bu ufuklar, seni almaz bu cihat… (M. Akif Ersoy)

Ey Maraşlı Şeyhoğlu, evliyalar adağı
Bahtına lânet olsun aşmadıysan bu dağı (Faruk Nafiz Çamlıbel)

Dilek-Şart Kipinin Çekimi:

Olumlu:
Gel-se-m
Gel-se-n
Gel-se
Gel-se-k
Gel-se-niz
Gel-se-ler

Olumsuz:
Gel-me-se-m
Gel-me-se-n
Gel-me-se
Gel-me-se-k
Gel-me-se-niz
Gel-me-se-ler

Olumlu Soru:
Gel-se-m mi?
Gel-se-n mi?
Gel-se mi?
Gel-se-k mi?
Gel-se-niz mi?
Gel-se-ler mi?

Olumsuz Soru:
Gel-me-se-m mi?
Gel-me-se-n mi?
Gel-me-se mi?
Gel-me-se-k mi?
Gel-me-se-niz mi?
Gel-me-se-ler mi?

d) Emir Kipi

Birinci şahısların (Ben-Biz) çekimi yoktur. Fiilin yapılmasını emir biçiminde bildirir.

  • Oraya otur ve yerinden kalkma.
  • Bu raporu akşama kadar yetiştir.

» ! Emir kipi bazen dilek, istek anlamları da taşır:

  • Korkma, sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak
  • Çatma, kurban olayım, çehreni ey nazlı hilal!
  • Kahraman ırkıma bir gül
  • Her şey gönlünüzce olsun.
  • Allah’ım bizi affet!
  • Peki, öyle olsun.

Emir Kipinin Çekimi

Olumlu:

Gel
Gel-sin

Gel-in(iz)
Gel-sin-ler

Olumsuz:

Gel-me
Gel-me-sin


Gel-me-y-(in)iz
Gel-me-sin-er

Olumlu Soru:


Gel-sin mi?



Gel-sin-ler mi?

Olumsuz Soru:


Gel-me-sin mi?



Gel-me-sin-ler mi?

Buraya kadar fiillerin basit zamanlı (tek kipe göre) çekimlerini yaptık. Fiillerin bir de birleşik zamanlı çekimleri vardır ki bundan önce birleşik zamanlı çekimleri yapmaya yarayan ek-fiili öğrenmek yerinde olacaktır.

II. EK-FİİL VE BİRLEŞİK ZAMANLI ÇEKİMLER

Ek-Fiil: İsim soylu kelimelerin sonuna gelerek onların yüklem olmasını ve basit zamanlı fiil çekimlerinin birleşik zamanlı çekimlerini yapmayı sağlayan fiildir.

” imek” fiilinin ek olarak kullanımıdır. Genellikle bitişik yazılır.

* Fiillerin hikâye, rivayet, şart birleşik zamanlı çekimlerini yapmayı sağlar.

* “di”li geçmiş zamanın hikâyesi, şartı:

  • geldi idim > geldiydim
  • geldi isek > geldiysek

* -miş’li geçmiş zamanın hikâyesi, rivayeti, şartı:

  • gelmiş idi > gelmişti
  • gelmiş imiş > gelmişmiş
  • gelmiş ise > gelmişse

* Şimdiki zamanın hikâyesi, rivayeti, şartı:

  • biliyor idik > biliyorduk
  • biliyor imişiz > biliyormuşuz
  • biliyor isek > biliyorsak

* Gelecek zamanın hikâyesi, rivayeti, şartı:

  • alacak idik > alacaktık
  • alacak imiş > alacakmış
  • alacak isen > alacaksan

* Geniş zamanın hikâyesi, rivayeti, şartı:

  • sever idi > severdi
  • sever imişler > severmişler
  • sever iseler > severlerse

* Dilek-şart kipinin hikâyesi, rivayeti:

  • gitse idim > gitseydim
  • gitse imiş > gitseymiş

* İstek kipinin hikâyesi, rivayeti:

  • bula idi > bulaydı
  • ala imiş > alaymış

* Gereklilik kipinin hikâyesi, rivayeti ve şartı:

  • yazmalı idik > yazmalıydık
  • çizmeli imişiz > çizmeliymişiz
  • sürmeli iseler > sürmeliyseler veya sürmelilerse
Dikkat!
Ben iyi bir okurum (dur). » Ek-fiilin geniş zamanı
Hep iyi kitaplar okurum. » Geniş zaman 1.Tekil Şahıs eki
Benim okurum anlayışlıdır. » İlgi eki ve iyelik eki (okur»okuyucu)
Öğrenciydi. (Öğrenci idi.) » ek-fiil (hikâye)
Uyuyordu. (Uyuyor idi.) » birleşik zaman (şimdiki zamanın hikâyesi)
Öğrenciymiş. (Öğrenci imiş.) » ek-fiil (rivayet)
Uyuyormuş. (Uyuyor imiş.) » birleşik zaman (şimdiki zamanın rivayeti)
Öğrenciyse. (Öğrenci ise) » ek-fiil (şart)
Uyuyorsa. (Uyuyor ise) » birleşik zaman (şimdiki zamanın şartı)

BİRLEŞİK ZAMANLI ÇEKİMLER

Fiillerin basit zamanlı çekimleri sadece bir tek kip eki içerir. Hâlbuki dilimizde iki kip eki üst üste gelebilir.

İşte çekimi iki kip ekiyle yapılmış olan bu fiillere birleşik zamanlı fiiller; çekimlerine de birleşik zamanlı çekimler denir.

Birleşik zamanlı çekimlerde sonradan eklenen haber veya dilek ki ekleri asıl zamanı kendi üzerlerine alırlar.

Yapılışı şöyledir:

Basit zamanlı çekimlerde: fiil + kip eki + şahıs eki (gel-di-k vb.);

Birleşik zamanlı çekimlerde: fiil + kip eki +  birleşik zaman eki + şahıs eki (gel-miş-ti-niz vb.) olur.

Üçüncü çoğul şahıslarda genellikle: fiil + kip eki + şahıs eki + birleşik zaman eki (gel-i-yor-lar-dı vb.) olur.

Üç birleşik zaman vardır:

1. Hikâye birleşik zamanı: “-” ekiyle yapılır <idi

2. Rivayet birleşik zamanı: “-mİş” ekiyle yapılır < imiş

3. Şart birleşik zamanı: “-sE” ekiyle yapılır  < ise

Aslında bu ekler ek-fiilin üç zamana göre çekimlenmesinden başka bir şey değildir.

idi, imiş, ise“, basit zamanlı çekimleri yaparken kullandığımız bilinen ve öğrenilen geçmiş zamanla şarta ait eklerin “imek” fiiline eklenmesiyle oluşmuştur. Daha sonra “i” düşer.

Bu birleşik zamanları oluşturan eklerin hangi asıl (basit) zamanlı çekimlere gelebileceği aşağıda gösterilmiştir:

1. Hikâye birleşik zamanı

Emir çekimi hariç bütün basit zamanlı çekimlerin hikâye birleşik zamanlı çekimleri vardır.

  • gel-di-y-di-m;
  • gel-miş-ti-m;
  • gel-i-yor-du-m;
  • gel-i-r-di-m;
  • gel-ecek-ti-m;
  • gel-se-y-di-m;
  • gel-e-y-di-m;
  • gel-meli-y-di-m; ———

Bu birleşik çekim, basit zamanla belirtilen işin bilinen geçmiş zamana ait olduğunu gösterir.

Tek kip ekiyle çekimlenmiş fiillerin sonuna “idi” ek-fiili getirilerek yapılır. “idi” ek-fiili de genellikle bitişik yazıldığı için “i” düşer ve “-dİ” hâlini alır.

2. Rivayet birleşik zamanı

Emir ve bilinen geçmiş zaman çekimleri hariç diğer basit zamanlı çekimlerin rivayet birleşik zamanlı çekimleri vardır.

  • —-;
  • gel-miş-miş-sin;
  • gel-i-yor-muş-sun;
  • gel-i-r-miş-sin;
  • gel-ecek-miş-sin;
  • gel-se-y-miş-sin;
  • gel-e-y-miş-sin;
  • gel-meli-y-miş-sin;——-

Bu birleşik çekim, basit zamanla belirtilen işin öğrenilen geçmiş zamana ait olduğunu gösterir. Bu fiillerde kesinlik yoktur.

Tek kip ekiyle çekimlenmiş fiillerin sonuna “imiş” ek-fiili getirilerek yapılır. “imiş” ek-fiili de genellikle bitişik yazıldığı için “i” düşer ve “-mİş” hâlini alır.

3. Şart birleşik zamanı

Emir, dilek-şart ve istek çekimleri hariç diğer basit zamanlı çekimlerin şart birleşik zamanlı çekimleri vardır.

  • gel-di-y-se;
  • gel-miş-se;
  • gel-i-yor-sa;
  • gel-i-r-se;
  • gel-ecek-se;
  • —– ;
  • —- ;
  • gel-meli-y-se;
  • ——

Bu birleşik çekim, basit zamanla belirtilen işin bilinen şarta bağlı olduğunu gösterir. Fiili bir başka fiilin koşulu yapar.

Tek kip ekiyle çekimlenmiş fiillerin sonuna “ise” ek-fiili getirilerek yapılır. “ise” ek-fiili de genellikle bitişik yazıldığı için “i” düşer ve “-sE” hâlini alır.

 Ayrıca bakınız ⇒ Fiil Çekim Tablosu

FİİLLER (EYLEMLER)

Bir Yorum Ekle