Türk Edebiyatında, Kültüründe 40 (Kırk) Sayısı

Türk Edebiyatında, Kültüründe 40 (Kırk) Sayısı

40_Rakami_Sayisiİlk çağlardan bu yana kırk sayısının kutsallığına inanılmaktadır. İnançlardaki bu ortaklığın “kaynağının, eski Mısır’da gözlemlenen astronomik değişimler olduğu sanılmaktadır. Meyve ve bitkilerin kırk günde oluşması, belli zamanlarda yağan yağmurların kırk gün sürmesi vb. gibi gözlemler bu sayıyı kutsallaştırmış olsa gerektir.” (Orhan Hançerlioğlu)

Mısırlıların gök takviminde, Tevrat ve Talmut’ta, Babilonyalılar, Aramiler, İsrailîler ve Arapların inançlarında hep kırk sayısına rastlanmaktadır. Eski Yunan’da Pitagorasçılık da kırk sayısını kutsallaştırmıştır.

İslamlıkta, Kur’an’dan başlayarak kırk sayısının önemli bir yer tuttuğu görülmektedir. Kırk (erbain) Kur’an’da dört, hadislerde on sekiz kez geçmektedir. Hz. Muhammed’e kırk yaşında peygamberlik verilmesi, ona ilk inananların sayısı kırka ulaşınca İslamlığın güçlenmesi kırk sayısının kutsallığını pekiştirmektedir. İnanca göre Mehdi de kırk yaşında ortaya çıkacak, dünyada kırk gün kalacaktır.

“Aynı zamanda sûfilerce, yeryüzünde Tanrı halifesi olan Kutub’tan sonra iki eren vardır ki birine sağ yandaki, öbürüne sol yandaki İmam, ikisine birden İmameyn derler. Bu iki imama Kutba üçler denir. Bunlardan sonra dünyanın dört yanma hükmeden dört, onlardan sonra da yedi ve kırk eren vardır; bunlara da Kutubla beraber Beşler, Kutubtan sonraki yedi ve kırk erene ise Kırklar, Yediler denir.” (Abdülbaki Gölpınarlı).

Dünyayı yönettiklerine inanılan bu kırk ermiş inancı halk arasında çok yaygındır. Kim oldukları bilinmediği için (Ricalül-gayb), ortadan kaybolanların ardından “kırklara karıştı” denmesinin nedeni budur. Kırklar doğaüstü güçlere sahiptirler, yağmur yağdırmak, âfetleri önlemek gibi görevleri vardı.

Ayrıca “Türk destanlarında ve masallarında çok yaygın olan motiflerden biri kırk yiğit ve kırk kız motifidir. Bu motifin kökeni, çok eski çağların karanlıklarında kaybolmaktadır. Karşılaştırmalı etnoloji araştırmalarına göre, bu kırklar kurumunun yüksek barbar kültürüne ulaşan, küçük ve büyük derebeylikleri ellerinde tutan alplerin çevresinde teşekkül edip geliştiği anlaşılmaktadır.” (Abdülkadir İnan).

Söz gelimi Manas destanında anlatılan alplerin yanında kırk çora ya da kırk ayaş vardır. Manas da askerlerine söylev vermeden önce kırk yiğidini çağırır ve onlara seslenir. Bey hatunlarının da kırk kızı vardır. Bu kırk yiğit ve kırk kız uşak, emir kulu değildir. Hepsi soylu ve seçkindirler. Kahramanın en yakın, dostu, yoldaşıdırlar. Bunun en iyi örneğini Dede Korkut öykülerinde görürüz. Kanlı Kocaoğlu Kanturalı kırk yiğidine şöyle seslenir:

Hey kırk eşim, kırk yoldaşım
Kırkınıza kurban olsun benim başım

Kırk sayısı Dede Korkut öykülerinde başka biçimlerde de geçmektedir. “Boğaç Hanın yarası kırk günde onalır; Eylik Koca-oğlu kırk cübbe bürünür; zaferler ve şenlikler dolayısıyla kırk kul ve kırk karavaş azad edilir; kırk yerde otağ veya Gerdek dikilir; kırk gün-kırk gece toy, düğün olur; Tanrı, Begil-oğlu Emren’e kırk erce kuvvet verir; Bamsı Beyrek hikâyesinde Boğazca Fatma, kırk oynaşlı’dır; Deli Dumrul, bir kuru çayın üzerine yaptırdığı köprüden geçmeyenden kırk akça alır.” (Orhan Şaik Gökyay).

Alevilerle Bektaşilerde ise Ali’nin başkanlık ettiği, içlerinde Fatma ve Selman’ın da bulunduğu kırk kişinin meclisine kırklar meclisi denir. Hz. Muhammed onlara sonradan katılmış. Onu sınamak için bir üzüm tanesi sunup paylaştırmasını istemişler. Cebrail’in öğretmesiyle Peygamber üzümü bir tabakta ezmiş. Suyunu içip hepsi mest olmuşlar ve sema’a başlamışlar:

Bir üzüm tanesi getirdi Selmankirklar_meclisi
Kırklar da ol demde oldular üryan
Muhammet şerbetin içince ey can
Sâki kadeh sundu mestan hû deyü (Kul Himmet)

Kırklar kâsesinden bâde nûş ettim
Gönül mekân etti meyhanelerde
Dünyayı dilimden ferâmûş ettim
Can bâdesi buldum peymânelerde (Seyrani)

Bektaşilerde, Hacı Bektaş tekkesinin iki parmaklıkla çevrilmiş büyük tören yeri kırklar meydanı adını taşır. Bu meydanda ve Balım Sultan türbesinde bulunan kırk kollu şamdana kırk budak denilir. Nasip alma gecesi içilen şerbetse kırklar şerbeti’dir. Ayrıca erenler meydanında dört kapı kırk makam vardır:

Ayrıca halk arasındaki inançlarda kırk sayısının tuttuğu yer (doğum ve ölüm sonrası gelenekleşmiş törenler, kırk şerbeti, kırk hamamı, kırk mevlidi; birtakım hastalıkları geçirmek için yapılan kırklamalar, vb.), kırk sayısına bağlı deyimler ve atasözleri (kırk dereden su getirmek, kırk tarakta bezi olmak, kılı kırk yarmak, kırk yıllık dost, kırkından sonra azanı teneşir paklar, vb.) geçmişten günümüze kırk’ın yaygınlığının kanıtıdır.

Kırklar meydanına vardımalevilik
Gel beri hey can dediler
İzzet ile selam verdim
Gir işte meydan dediler (Hatayi)


Muhammed Ali’nin kıldığı dava
Yok meydanı değil var meydanıdır
Muhammed kırklara niyaz eyledi
Ar meydanı değil er meydanıdır (Abdal Musa)


Kim dokudu bin çiçekli halıyı
Kim diriltti bin yıl yatan ölüyü
Kırklar meclisine gelen doluyu
Dolduran Muhammed içen Ali’dir (Pir Sultan)


KUL HIMMET’im gerçeklerin bu meydangulbang
Özün kurtarmışlar sıfat-ı şerden
Hep içmişler kırklar içtiği meyden
Haber duymuş dost ilinden canları

Arif arif ile gönül katmadan
Hak taâlâ bu dünyayı yapmadan
Selman dahi ol Kırklara yetmeden
Ya kim idi Kırklardaki duacı (Kul Hüseyin)


Ayrılman Kırklardan düz ovası var
Arıların üstümüzde duası var
Kırk katar devede bir mayası var
Onu da ileri çek etsin dedi (Budala)


NOKSANÎ Mehdi-i şah’a bendeyizcem_toreni
Kanda varsak Kırklar ile cemdeyiz
Hakk’ı özümüzde bulduk demdeyiz
Pirin eşiğinde can kurbaneyiz

Muhammed Ali’dir kırkların başı
Onu bilmeyenin nic’olur hali
BOSNAVÎ akıtır gözünden yaşı
Akıtıp aktıran Ali’dir Ali

Bu rıza malıdır alıp sattığım
Üçler beşler kırklar pazar ettiğim
İmam Cafer dükkanıdır tuttuğum
Ben dellalım pazar başım Ali’dir (Veli Dede)


TDK Güncel Türkçe Sözlükte Kırk

kırk
isim
1. isim Otuz dokuzdan sonra gelen sayının adı
2. Bu sayıyı gösteren 40 ve XL rakamlarının adı
3. sıfat, matematik Dört kere on, otuz dokuzdan bir artık

Atasözü, deyim ve birleşik fiiller

  • kırk basmak
  • kırk bir (buçuk) kere maşallah!
  • kırk dereden su getirmek
  • kırk evin kedisi
  • kırk gün günahkâr, bir gün tövbekâr
  • kırk gün taban eti, bir gün av eti
  • kırk kapının ipini çekmek
  • kırk tarakta bezi olmak
  • kırk yıl kıran olmuş, eceli gelen ölmüş
  • kırkı çıkmak
  • kırkı (veya kırkları) karışmak
  • kırkından sonra at olup da kuyruk mu sallayacak
  • kırkından sonra azanı teneşir paklar
  • kırkından sonra azmak
  • kırkından sonra saz çalmak
  • kırkından sonra saza başlayan kıyamette çalar

Birleşik Sözler

  • kırkambar
  • kırkayak
  • kırk basması
  • kırkbayır
  • kırkbeşlik
  • kırkbudak
  • kırkgeçit
  • kırk hamamı
  • kırkikilik
  • kırkikindi
  • kırk kere
  • kırkmerak
  • kırkmerdiven
  • kırk para
  • kırkyama
  • kırkyıl

Ayrıca bkz. -> Makale İndir-> 40 Sayısı Üzerine …