İyelik Zamiri Nedir? Ekleri ve Örnekleri
İyelik zamiri, bir varlığın kime veya neye ait olduğunu kişi anlamıyla bildiren ve sözcüğe eklenen iyelik eklerinin, tamlayan durumundaki kişi zamirinin yerini tutmasıyla ortaya çıkan zamir türüdür. Aslında İyelik ekinin ta kendisidir.
Başka bir ifadeyle benim, senin, onun, bizim, sizin, onların gibi kişi zamirleri söylenmediğinde, bu kişileri karşılayan -m, -n, -ı/-i/-u/-ü, -mız/-miz/-muz/-müz, -nız/-niz/-nuz/-nüz, -ları/-leri ekleri iyelik zamiri görevinde kullanılabilir.
Örneğin:
- Benim kitabım masada. → Kitabım masada.
- Senin defterin kaybolmuş. → Defterin kaybolmuş.
- Onun çantası sınıfta kaldı. → Çantası sınıfta kaldı.
- Bizim evimiz okula yakın. → Evimiz okula yakın.
- Sizin öğretmeniniz bugün gelmedi. → Öğretmeniniz bugün gelmedi.
- Onların bahçeleri oldukça büyük. → Bahçeleri oldukça büyük.
Bu örneklerde tamlayan durumundaki benim, senin, onun, bizim, sizin, onların sözcükleri cümleden çıkarılmış olmasına rağmen sözcüklerin sonundaki iyelik ekleri, varlığın hangi kişiye ait olduğunu göstermeye devam etmektedir.
İyelik Zamiri ile İyelik Eki Arasındaki İlişki
İyelik zamiri konusu, iyelik eklerinden bağımsız düşünülemez.
İyelik ekleri, isimlere gelerek o varlığın kime veya neye ait olduğunu bildiren çekim ekleridir:
- kalemim
- kalemin
- kalemi
- kalemimiz
- kaleminiz
- kalemleri
Bu sözcüklerin başına ilgili kişi zamirlerini getirdiğimizde aitlik ilişkisi açıkça görülür:
- benim kalemim
- senin kalemin
- onun kalemi
- bizim kalemimiz
- sizin kaleminiz
- onların kalemleri
Ancak tamlayan durumundaki kişi zamiri kullanılmazsa iyelik eki, aynı zamanda o kişinin anlamını da üzerinde taşır:
- Kalemim kırıldı.
Bu cümlede -im eki yalnızca aitlik bildirmez; aynı zamanda kalemin bana ait olduğunu gösterir. Bu nedenle geleneksel dil bilgisi anlayışında bu tür ekler iyelik zamiri olarak da adlandırılır.
Kısaca:
benim kalemim → kalemim
“Benim” sözcüğü düşmesine rağmen -im eki “benim” anlamını karşılamaktadır.
Bazı dil bilgisi kaynaklarında ise iyelik zamiri ayrı bir zamir çeşidi olarak değerlendirilmez ve bunlar doğrudan iyelik ekleri başlığı altında incelenir. Bu nedenle “iyelik zamiri” ile “iyelik eki” kavramlarının birbiriyle çok yakın ilişkili olduğu unutulmamalıdır.
İyelik Zamiri Ekleri Nelerdir?
Türkçede altı kişiye göre kullanılan iyelik ekleri vardır.
| Kişi | İyelik Zamiri / İyelik Eki | Örnek | Açılımı |
|---|---|---|---|
| 1. tekil kişi | -(ı/i/u/ü)m, -m | kitabım | benim kitabım |
| 2. tekil kişi | -(ı/i/u/ü)n, -n | kitabın | senin kitabın |
| 3. tekil kişi | -(s)ı, -(s)i, -(s)u, -(s)ü | kitabı | onun kitabı |
| 1. çoğul kişi | -(ı/i/u/ü)mız/miz/muz/müz | kitabımız | bizim kitabımız |
| 2. çoğul kişi | -(ı/i/u/ü)nız/niz/nuz/nüz | kitabınız | sizin kitabınız |
| 3. çoğul kişi | -ları, -leri | kitapları | onların kitapları |
Eklerin biçimi, sözcüğün son ünlüsüne ve ünlü ya da ünsüzle bitmesine göre değişebilir.
1. Tekil Kişi İyelik Zamiri (Ben): -m / -(I)m
Bir varlığın konuşana, yani “ben” kişisine ait olduğunu bildirir.
Ünsüzle biten sözcüklerde:
- kitap → kitabım
- göz → gözüm
- okul → okulum
- ev → evim
Ünlüyle biten sözcüklerde:
- araba → arabam
- anne → annem
- oda → odam
Örnek cümleler:
- Kitabım masanın üzerinde duruyor.
- Kalemimi sınıfta unutmuşum.
- Annem birazdan gelecek.
- Evim okula oldukça yakın.
- Arkadaşım beni dün aradı.
Bu sözcüklerin başına ‘benim’ zamiri getirildiğinde aitlik ilişkisi açıkça görülür:
- benim kitabım
- benim kalemim
- benim annem
- benim evim
- benim arkadaşım
Dolayısıyla ekler 1. tekil kişiyi karşılamaktadır.
2. Tekil Kişi İyelik Zamiri (Sen): -n / -(I)n
Bir varlığın dinleyene, yani “sen” kişisine ait olduğunu bildirir.
- kitabın
- defterin
- okulun
- gözün
- araban
- annen
Örnekler:
- Kitabın burada duruyor.
- Defterini bana verir misin?
- Çantanı sınıfta unutmuşsun.
- Evin buraya uzak mı?
- Öğretmenin bugün okula geldi mi?
Bu sözcüklerin başına senin zamiri getirilebilir:
- senin kitabın
- senin defterin
- senin çantan
- senin evin
- senin öğretmenin
3. Tekil Kişi İyelik Zamiri ( O ): -(s)I
Bir varlığın “o” kişisine ait olduğunu bildirir.
Ünsüzle biten sözcüklerde:
- kitabı
- evi
- okulu
- gözü
Ünlüyle biten sözcüklerde araya -s- yardımcı ünsüzü girer:
- arabası
- annesi
- kapısı
- penceresi
Örnekler:
- Kitabı masanın üzerindeydi.
- Evi denize bakıyor.
- Arabası dün bozulmuş.
- Annesi öğretmenmiş.
- Odası oldukça düzenliydi.
Bu örneklerde ilgili sözcüklerin önüne onun getirilebilir:
- onun kitabı
- onun evi
- onun arabası
- onun annesi
- onun odası
1. Çoğul Kişi İyelik Zamiri (Biz): -(I)mIz
Bir varlığın “biz” kişisine ait olduğunu bildirir.
- kitabımız
- evimiz
- okulumuz
- gözümüz
- arabamız
- annemiz
Örnekler:
- Okulumuz bu yıl yeniden boyandı.
- Evimiz sahile oldukça yakın.
- Öğretmenimiz bize yeni bir kitap önerdi.
- Sınıfımız yarışmada birinci oldu.
- Arabamız dün tamirden çıktı.
Bunların açılımı şöyledir:
- bizim okulumuz
- bizim evimiz
- bizim öğretmenimiz
- bizim sınıfımız
- bizim arabamız
2. Çoğul Kişi İyelik Zamiri (Siz): -(I)nIz
Bir varlığın “siz” kişisine ait olduğunu bildirir.
- kitabınız
- eviniz
- okulunuz
- gözünüz
- arabanız
- anneniz
Örnekler:
- Kitabınız masada kalmış.
- Okulunuz ne zaman açılıyor?
- Eviniz buraya yakın mı?
- Öğretmeniniz hangi derse giriyor?
- Çantanız kapının yanında duruyor.
Bu sözcükler:
- sizin kitabınız
- sizin okulunuz
- sizin eviniz
- sizin öğretmeniniz
- sizin çantanız
biçiminde de kullanılabilir.
3. Çoğul Kişi İyelik Zamiri (Onlar): -ları / -leri
Bir varlığın “onlar” kişisine ait olduğunu bildirir.
- kitapları
- evleri
- okulları
- öğretmenleri
- arabaları
Örnekler:
- Evleri şehrin dışındaymış.
- Öğretmenleri bugün toplantıya katıldı.
- Arabaları otoparkta duruyor.
- Bahçeleri oldukça geniş.
- Kitapları çalışma masasının üzerindeydi.
Bu sözcükler bağlama göre:
- onların evleri
- onların öğretmenleri
- onların arabaları
- onların bahçeleri
- onların kitapları
şeklinde açıklanabilir.
İyelik Zamiri Nasıl Bulunur?
Bir sözcükte iyelik zamiri olup olmadığını anlamanın en kolay yollarından biri sözcüğün başına uygun bir kişi zamiri getirmektir.
Örneğin:
- Defterim kayboldu.
“Defterim” sözcüğünün başına:
- benim defterim
getirilebilir.
Bu nedenle -im, 1. tekil kişi iyelik ekidir ve tamlayan söylenmediğinde kişi anlamını üzerinde taşıdığı için iyelik zamiri olarak değerlendirilir.
Başka örnekler:
- Çantan → senin çantan
- Kalemi → onun kalemi
- Sınıfımız → bizim sınıfımız
- Okulunuz → sizin okulunuz
- Evleri → onların evleri
Pratik yöntem
Bir sözcükte iyelik eki gördüğümüzde şu soruyu sorabiliriz:
“Kimin?”
- kitabım → kimin kitabı? → benim
- çantan → kimin çantası? → senin
- arabası → kimin arabası? → onun
- sınıfımız → kimin sınıfı? → bizim
- öğretmeniniz → kimin öğretmeni? → sizin
- evleri → kimin evi/evleri? → onların
Sözcük bu şekilde bir kişiye bağlanabiliyorsa iyelik anlamı vardır.
İyelik Zamiri ile Şahıs Zamiri Arasındaki Fark
İyelik zamiri ile şahıs zamirini birbirine karıştırmamak gerekir.
Şahıs zamirleri şunlardır:
ben, sen, o, biz, siz, onlar
Örneğin:
- Ben bugün okula gitmedim.
Buradaki ben sözcüğü doğrudan bir kişinin adının yerine geçtiği için şahıs zamiridir.
- Kitabım masada kaldı.
cümlesinde ise -ım eki “benim” anlamını taşıyarak aitlik bildirmektedir.
Dolayısıyla:
- ben → şahıs zamiri
- kitabım → iyelik eki / iyelik zamiri
- benim kitabım → “benim” şahıs zamirinin ilgi eki almış biçimi, “-ım” ise iyelik ekidir.
“Benim, Senin, Onun” İyelik Zamiri midir?
Bu konu öğrencilerin sık yaptığı yanlışlardan biridir.
Benim, senin, onun, bizim, sizin, onların sözcükleri doğrudan “iyelik zamiri” değildir. Bunlar şahıs zamirlerinin ilgi (tamlayan) eki almış biçimleridir.
Örneğin:
Benim kalemim kırıldı.
- ben → şahıs zamiri
- benim → şahıs zamiri + ilgi eki
- kalem-im → isim + 1. tekil kişi iyelik eki
Tamlayan cümleden çıkarılırsa:
Kalemim kırıldı.
“-im” eki, “benim” anlamını da üzerinde taşır.
İyelik Eki ile Belirtme Hâl Eki Nasıl Ayırt Edilir?
Özellikle -ı, -i, -u, -ü biçimindeki 3. tekil kişi iyelik eki ile belirtme hâl eki birbirine çok benzer.
Örneğin:
- Okulu oldukça büyüktü.
Buradaki -u, aitlik bildirmektedir:
- (Onun) okulu oldukça büyüktü.
Bu nedenle iyelik ekidir.
ancak:
- Okulu üç yılda bitirdi.
cümlesindeki -u, “okul” sözcüğünü belirtili nesne yaptığı için belirtme hâl ekidir.
Ayırmak için sözcüğün başına onun getirmek yararlı olabilir:
- onun okulu → anlamlı → iyelik eki
- “okulu bitirdi” → “neyi bitirdi?” → belirtme hâl eki
Bu nedenle ekler yalnızca biçimlerine bakılarak değil, cümledeki anlam ve görevleri dikkate alınarak değerlendirilmelidir.
İyelik Zamiri Örnekleri
Aşağıdaki cümlelerde koyu yazılan sözcüklerde iyelik zamiri görevinde kullanılan iyelik ekleri bulunmaktadır:
- Kitabımı dün okulda unutmuşum.
- Kalemin masanın altında kalmış.
- Babası birazdan buraya gelecekmiş.
- Evimiz geçen yıl boyandı.
- Öğretmeniniz sizi çağırıyor.
- Arabaları kapının önünde duruyordu.
- Defterimi bulamıyorum.
- Çantanı sınıftan almayı unutma.
- Odası oldukça düzenliydi.
- Bahçemiz baharda rengârenk çiçeklerle dolar.
- Sınıfınız yarışmaya katılacak mı?
- Köyleri dağın eteklerinde kurulmuş.
- Annem bugün erken geldi.
- Telefonun sürekli çalıyor.
- Penceresi bütün gün açık kalmış.
Cümle İçinde İyelik Zamirlerini Bulma
- “Defterimi masanın üzerinde unuttum.”
Defter-im-i
- -im: 1. tekil kişi iyelik eki
- -i: belirtme hâl eki
Sözcük, “benim defterim” biçiminde açılabildiği için -im eki aitlik bildirmektedir.
- “Çantanı buraya bırakabilirsin.”
Çanta-n-ı
- -n: 2. tekil kişi iyelik eki
- -ı: belirtme hâl eki
“Senin çantan” denilebildiği için -n eki iyelik ekidir.
- “Kitabını arkadaşına verdi.”
Kitab-ı-n-ı
- -ı: 3. tekil kişi iyelik eki
- -n-: yardımcı ses
- -ı: belirtme hâl eki
Sözcüğün anlamı “onun kitabını” biçiminde açıklanabilir.
Bu tür örneklerde bir sözcükte hem iyelik eki hem de onun ardından hâl eki bulunabileceğine dikkat edilmelidir.
İyelik Zamirlerinin Özellikleri
İyelik zamirlerinin temel özellikleri şöyle özetlenebilir:
- Sözcüğe aitlik ve sahiplik anlamı kazandırırlar.
- Bir varlığın hangi kişiye ait olduğunu bildirirler.
- İsimlere eklenirler.
- Altı kişiye göre farklı biçimleri vardır.
- Büyük ve küçük ünlü uyumlarına bağlı olarak farklı şekillerde kullanılabilirler.
- Tamlayan durumundaki kişi zamiri söylenmese bile onun anlamını taşıyabilirler.
- Üzerlerine hâl ekleri gelebilir:
- kitabımda
- evinden
- okulumuza
- çantanızı
- İsim tamlamalarında tamlanan üzerinde bulunurlar:
- okulun bahçesi
- evin kapısı
- öğrencinin kitapı değil, öğrencinin kitabı
- İyelik eki ile belirtme hâl eki görev bakımından birbirinden farklıdır.
- Bazı dil bilgisi yaklaşımlarında “iyelik zamiri” ayrı bir zamir türü olarak değil, iyelik eklerinin kişi anlamı taşıyan kullanımı olarak değerlendirilir.
Sık Sorulan Sorular
İyelik zamiri nedir?
Bir varlığın kime ait olduğunu kişi anlamıyla bildiren iyelik eklerinin, tamlayan durumundaki kişi zamirinin anlamını da karşılamasına iyelik zamiri denir.
İyelik zamiri ekleri nelerdir?
Başlıca iyelik ekleri -(I)m, -(I)n, -(s)I, -(I)mIz, -(I)nIz, -lArI biçimlerindedir.
İyelik zamiri nasıl bulunur?
Sözcüğün başına benim, senin, onun, bizim, sizin, onların sözcüklerinden uygun olanı getirilir. Anlamlı bir aitlik ilişkisi kuruluyorsa sözcükte iyelik eki vardır.
“Benim” iyelik zamiri midir?
Hayır. Benim, “ben” şahıs zamirinin ilgi (tamlayan) eki almış biçimidir. “Benim kitabım” sözündeki -ım ise iyelik ekidir.
“Benimki” sözcüğündeki “-ki” iyelik zamiri midir?
Hayır. “Benimki” sözcüğündeki -ki, bir ismin yerini tuttuğu için ilgi zamiridir.
İyelik eki ile iyelik zamiri aynı şey midir?
Kavramlar çok yakın olmakla birlikte adlandırma, dil bilgisi yaklaşımına göre değişebilir. İyelik eki, isme aitlik anlamı kazandıran çekim ekidir. Geleneksel yaklaşımda tamlayan durumundaki kişi zamiri söylenmediğinde onun anlamını üzerinde taşıyan iyelik ekleri iyelik zamiri olarak da adlandırılır.
