
Mastar, bir fiilin bildirdiği iş, oluş veya hareketin adını karşılayan biçimdir. Türkçede mastar terimi kimi kaynaklarda yalnızca -mak/-mek ekli fiil adları için, kimi kaynaklarda ise isim-fiil (ad-fiil) terimiyle aynı kapsamda kullanılır. Bu nedenle “yapmak mastardır, ama yapma ve yapış mastar değildir” yargısı, benimsenen terim anlayışına göre değerlendirilmelidir.
Mastar Nedir?
Fiiller, hareketi zaman ve kişi bakımından çekimlenerek bildirebilir: yazdım, okuyoruz, gelecekler. Mastar biçiminde ise hareket, çekimli bir yargı olarak değil, bir ad olarak ifade edilir: yazmak, okumak, gelmek.
Örneğin “Kitap okumak insanın düşünce dünyasını geliştirir.” cümlesinde okumak sözcüğü, bir hareketi adlandırır ve cümlede özne görevindedir.
Türk Dil Kurumunun Güncel Türkçe Sözlük’ünde “mastar”ın dil bilgisi anlamı “ad-fiil” olarak verilir. Bununla birlikte, dil bilgisi kitaplarında terimin kullanım alanı her zaman aynı genişlikte değildir.
Mastar Ekleri Nelerdir?
Dar anlamda mastar, fiile getirilen -mak/-mek ekiyle elde edilen biçimdir. Gelmek, görmek, düşünmek buna örnektir.
Geniş anlamda mastar ise bütün isim-fiil biçimlerini kapsayabilir. Bu kullanımda aşağıdaki üç ek grubu birlikte ele alınır:
| İsim-fiil ekleri | Örnekler | Cümlede kullanım |
|---|---|---|
| -mak / -mek | yazmak, okumak, gelmek | Yazmak sabır ister. |
| -ma / -me | yazma, okuma, gelme | Etkili ve güzel konuşma aslında bir zekâ ürünüdür. |
| -ış / -iş / -uş / -üş | bakış, geliş, duruş, gülüş | Onun gelişi herkesi sevindirdi. |
Bazı kaynaklarda, üç ek grubu da “mastar ekleri” adıyla anılır ve bunlarla kurulan biçimler isim-fiil olarak açıklanır. Bu durum, mastar teriminin geniş anlamda da kullanıldığını gösterir. Bazı kaynaklarda ise -mak/-mek doğrudan “mastar eki” olarak adlandırılır; -ma/-me ve -ış/-iş/-uş/-üş ayrı başlıklarda açıklanır. Bu örnekler, kaynakların terim tercihindeki farklılığı görünür kılar.
Mastar ile İsim-Fiil Arasındaki Fark Nedir?
İsim-fiil (ad-fiil), fiil kök veya gövdelerine -mak/-mek, -ma/-me, -ış/-iş/-uş/-üş eklerinin getirilmesiyle oluşan ve cümlede isim görevinde kullanılabilen fiilimsi türüdür.
- Dar terminolojik kullanım: “Mastar” öncelikle -mak/-mek ekli biçimler için kullanılır.
- Geniş terminolojik kullanım: “Mastar” ile “isim-fiil/ad-fiil” eş anlamlı değerlendirilir; üç ek grubu da bu kapsamda ele alınır.
Dolayısıyla iki yaklaşım arasında fiilin yapısına ilişkin bir anlaşmazlıktan çok, terimin kapsamına ilişkin bir farklılık vardır. Öğretim sırasında en açık yol, üç ek grubunu isim-fiil ekleri olarak adlandırmak ve mastarın dar veya geniş anlamda kullanıldığını ayrıca belirtmektir.
“Yapmak” mastardır da “yapma” ve “yapış” mastar değil midir?
Bu soru, mastar teriminin iki farklı anlamını somutlaştırır:
- Yapmak: “Bu işi yapmak kolay değil.” — -mak ekli isim-fiildir; dar anlamdaki mastar tanımına da girer.
- Yapma: “Bu işi yapma süreci uzun sürdü.” — -ma ekli isim-fiildir; mastarın geniş anlamdaki kullanımında mastar olarak da adlandırılabilir.
- Yapış: “Onun bu işi yapışı herkesi şaşırttı.” — Burada yapış, işi yapma biçimini adlandıran -ış ekli isim-fiildir. Geniş anlamda mastar kapsamına girer.
Sonuç: “Yalnızca yapmak mastardır.” cümlesi dar anlamdaki terim kullanımında doğrudur; ancak her dil bilgisi kaynağının mastar terimini yalnız bu anlamda kullandığını söylemek doğru değildir.
Mastar ve İsim-Fiillerin Cümledeki Görevleri
İsim-fiiller hareket anlamını korurken cümlede isimler gibi görev alabilir:
- Özne: “Okumak, insanın ufkunu genişletir.”
- Nesne: “Kitap okumayı seviyorum.”
- Yer tamlayıcısı: “Onun konuşmasına hayran kaldım.”
- Yüklem: “En büyük hayalim gezmektir.”
İsim-fiiller fiilden türedikleri için nesne veya başka tamamlayıcılarla birlikte kullanılabilir: “Her gün düzenli kitap okumak” söz grubunda kitap, okumak isim-fiilinin nesnesidir.
İsim-Fiil Ekiyle Olumsuzluk Eki Nasıl Ayırt Edilir?
-ma/-me eki iki farklı görevde bulunabilir:
- “Bu kitabı okuma!” — -ma, olumsuzluk ekidir; sözcük olumsuz emir bildirir.
- “Kitap okuma alışkanlığı kazandı.” — -ma, isim-fiil ekidir; hareketi adlandırır.
İki ek aynı kelimede de bulunabilir: okumamak sözcüğünün doğru çözümlemesi oku- (fiil kökü) + -ma (olumsuzluk) + -mak (isim-fiil) biçimindedir. Benzer şekilde okumama sözcüğünde birinci -ma olumsuzluk, ikinci -ma isim-fiil ekidir.
İsim-Fiil Eki Alan Her Sözcük Fiilimsi midir?
Hayır. Bazı sözcükler zamanla bir varlığın ya da kavramın kalıcı adı hâline gelir. Örneğin “Dondurma eridi.” cümlesinde dondurma bir yiyecek adı, “Çakmak masanın üzerindeydi.” cümlesinde çakmak bir araç adıdır. Bunlar kullanıldıkları bağlamda fiilimsi değildir.
Buna karşılık “Suyu dondurma işlemi” ve “Çiviyi çakmak” söz gruplarında aynı biçimler hareketi adlandırır. Ek kadar, kelimenin cümledeki anlamı da önemlidir.
Sık Sorulan Sorular
Mastar eki sadece -mak/-mek midir?
Dar anlamdaki mastar tanımında -mak/-mek esas alınır. Geniş anlamdaki kullanımda -ma/-me ve -ış/-iş/-uş/-üş ekleri de mastar ekleri arasında sayılabilir. MEB’in bazı öğretim materyallerinde üçü birlikte mastar ekleri olarak gösterilir.
Mastar ile fiilimsi aynı şey midir?
Hayır. Fiilimsi daha geniş bir üst kavramdır; isim-fiilleri, sıfat-fiilleri ve zarf-fiilleri kapsar. Mastar terimi ise isim-fiille ilişkilidir; bütün fiilimsi türlerini karşılamaz.
İsim-fiiller zaman ve kişi eki alır mı?
İsim-fiiller, çekimli fiiller gibi kip ve kişi ekleriyle bir yargı oluşturmaz. Bununla birlikte isim çekim eklerini ve iyelik eklerini alabilir: okumayı, gelişine, okuyuşum.
“Yapma” sözcüğü her zaman isim-fiil midir?
Hayır. “Bu işi yapma!” cümlesinde yapma, olumsuz emir biçimidir; “Onun bu işi yapması” ifadesinde ise yapma fiil kökünden oluşturulmuş isim-fiil biçimi bulunur. Görev, cümleye göre belirlenir.
Sonuç
Mastar terimi, Türkçe dil bilgisi kaynaklarında dar ve geniş kapsamlı kullanılabilmektedir. -mak/-mek ekli biçimler her iki kullanımda da mastar kabul edilir. -ma/-me ve -ış/-iş/-uş/-üş ekli biçimler ise bütün kaynaklarda isim-fiil sayılır; bunların “mastar” diye adlandırılması, terimin geniş anlamda kullanılmasına bağlıdır. Bu ayrımı bilmek, özellikle soru çözümlerinde ve dil bilgisi açıklamalarında kavram karışıklığını önler.
Konunun tamamı için Fiilimsiler (Eylemsiler) yazımıza; fiillerin özellikleri için Fiiller (Eylemler) yazımıza da bakabilirsiniz.





