Zarf-Fiil (Bağ-Fiil, Ulaç)

Zarf-Fiil (Bağ-Fiil, Bağ-Eylem, Ulaç) Nedir? Zarf-Fiil Grupları

Zarf-Fiil (Bağ-Fiil, Bağ-Eylem, Ulaç):

Zarf-fiiller eylemlerden;

  • -ip, (-ıp, -up, -üp),
  • -arak (-erek),
  • -madan (-meden),
  • -maksızın (-meksizin),
  • -dıkça (-dikçe, -tıkça, -tikçe),
  • -ınca (-ince),
  • -alı (-eli),
  • -ken,
  • -a ( … -a … -a),
  • … -r … -maz ( … -r … -mez),
  • -asıya (-esiye),
  • -casına (-cesine)…”

ekleriyle türetilip zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Cümleleri zaman veya durum yönüyle tamamlar.

  • Apartmanın merdivenlerini koşarak çıktık.

Bu cümlede, “koş-” eylemi, “-arak” ekini alarak “çık-” eyleminin nasıl yapıldığını belirttiği için belirteç görevindedir. Ayrıca eylem olumsuzluk ekini (-me) de alabildiği için bağ-fiildir.

Aşağıdaki cümlelerde koyu renkli sözcükler bağ-fiildir ve bunların cümleye kattığı anlamlar karşılarında verilmiştir.

» -a, -e (…-a …-a, …-e …-e)

  • Köy yolunda çamurlara bata çıka ilerliyoruz. (durum)
  • Hastanın başında nöbetleşe bekliyoruz. (durum)
  • Bugün dersimiz bire on kala bitiyor. (zaman)
  • Uçağımız sekizi çeyrek geçe kalkacak. (zaman)

» -ip, (-ıp, -up, -üp)

  • Masadan kalkıp yanımıza geldi. (durum)
  • Yaşlı kadın durup durup ağlıyordu. (durum)

» -arak (-erek)

  • İki çocuk gülerek bize bakıyordu. (durum)
  • Ağacın dalı çatırdayarak kırıldı. (durum)

» -madan (-meden)

  • Akşam olmadan işlerimizi bitirdik. (zaman)
  • Hiçbir yere uğramadan buraya gelin. (durum)

» -maksızın (-meksizin)

  • Bu işte karşılık beklemeksizin çalışıyordu. (durum)
  • Bu zor durumda hiç düşünmeksizin karar verdi, (durum)

» -dikçe (-dıkça, -tıkça, -tikçe)

  • Arabamız ilerledikçe köyleri bir bir geçiyoruz. (zaman)
  • Okulumu gördükçe çocukluğum aklıma gelir. (zaman)

» -ince (-ınca)

  • Zil çalınca hepimiz dışarı çıktık. (zaman)
  • Film başlayınca bütün seyirciler sustu. (zaman)

» -alı (-eli)

  • Ben köyden çıkalı yirmi yıl oldu. (zaman)
  • Baraj yapılalı tarlalarımız daha iyi sulanıyor. (zaman)

» -ken

  • Durakta beklerken o da yanıma geldi. (zaman)
  • Merdivenleri çıkarken birden ayağım kaydı. (zaman)

» -r …-mez (…-r …-maz)

  • İzmir’e varır varmaz sizi ararım. (zaman)
  • Sen de hep bilir bilmez konuşuyorsun. (durum)

» -asıya (-esiye)

  • İşleri yetiştirmek için ölesiye çalışıyordu. (durum)
  • Sevdiği yemeklerden doyasıya yerdi. (durum)

» -casına (-cesine)

  • Olayı, sanki tekrar yaşarcasına anlatıyordu. (durum)
  • Her şeyi anlamışçasına yüzümüze baktı. (durum)

Dikkat!

» Bazı sözcükler bağ-fiil eki almış görünse de bağ-fiil olmayabilir.

  • Burada kimseyle tartışmadan çalışmalısın. (zarf-fiil)
  • Bu tartışma-dan bir sonuç çıkmayacağı ortada. (isim)

Birinci cümlede “tartışmadan” sözcüğü “tartış-” eylemine getirilen “-madan” ekiyle yapılan ve eylemin nasıl yapılacağını bildiren bağ-fiildir. İkincide ise “tartışma” adına “-den” hal eki getirilmiştir.

» Aşağıdaki cümlelerde, şekilce bağ-fiile benzeyen ama fiilimsi olmayan sözcükler koyu yazılmıştır.

  • İki sporcu son yarışmadan çekildi. (ad)
  • Olay yerine hemen bir ekip gönderdik. (ad)
  • Bahçeye derince bir kuyu kazdılar. (sıfat)

» Zarf-fiil eklerinden “-ken” ad soylu sözcüklere de eklenebilir. O zaman, eklendiği sözcük zarf olur; ama fiilimsi (eylemsi) olmaz.

  • Ben dışarı çıkarken o içeri girdi. (zarf-fiil)
  • Otobüsteyken birden telefonum çaldı.
  • Ben dersteyken annem müdürle görüşmüş.

Bu cümlelerin birincisinde “çık-” eylemine gelen “-ken” eki zarf-fiil oluştururken, ikincisinde “otobüs” ismine, üçüncüsünde “ders” ismine geldiği için zarf-fiil oluşturmamıştır.

ZARF-FİİL GRUPLARI

Bir zarf-fiil ve bu zarf-fiile bağlı unsur veya unsurlardan kurulan kelime gruplarına zarf-fiil grubu denir.

Grubun ana unsuru zarf-fiildir ve sonda bulunur. Cümleler öğelerine ayrılırken zarf-fiil ve ondan önce gelen ve ona bağlı olan kelimeler ayrılmazlar.

Zarf-fiil, grupta yüklem görevindedir. Vurgu, zarf-fiilden önceki unsurdadır.

» Zarf-fiilden önce gelen kelimeler, cümlede olduğu gibi, özne, nesne, zarf tümleci ve dolaylı tümleç olarak adlandırılırlar. Bu yüzden zarf-fiillerle ve zarf-fiil gruplarıyla birleşik cümleler yapılır.

  • Son gülün karşısında / son bülbül / ah ederken
    Dolaylı tümleç        özne                 yüklem
  • Bu yaman dağların hayalini / hatırımdan / silince
    Nesne                                     dolaylı tümleç       yüklem
  • Kanatlarını açan kocaman bir kartal gibi / kollarını / açarak
    Edat tümleci                                                    nesne        yüklem
  • Pembe hayaller / kura kura
    Nesne                     yüklem

» Hâl ekleriyle çekime girmiş bazı sıfat-fiiller, cümlede zarf görevi yaparlar. Bunlar da birer zarf-fiil grubudur.

  • Müzik başladığında / bütün salon bir sessizliğe gömüldü.
  • Sudur, akar / kendi bildiğince.
  • Pencere, en iyisi pencere
    Geçen kuşları görürsün hiç olmazsa
    Dört duvarı göreceğine. (Orhan Veli)

» “-r, -mez”, “-di mi”, “-di, -eli” ile kurulan gruplar da birer zarf-fiil grubudur.

  • Bir pırıltı gördü mü / gözle hemen dalıyor.
  • Ben bu gurbet ele düştüm düşeli
    Her gün biraz daha süzülmekteyim.
  • Çamlıca’nın bu asıl çevresine girer girmez, artık eniştemizin köşkünün tılsımlı duygularını tatmaya koyulurduk.

» Bu grup, kelime grubu ve cümle içinde zarf olarak kullanılır.

  • Bahar geleli / kargalar sınırsız bir neşe içinde.
  • Dargınlığını unutup / onunla barışmak istiyor.
  • Yokuşu çıkar çıkmaz, /  kurumuş başak tarlalarıyla karşılaştık.
  • Kardan, yağmurdan, rüzgârdan sora sora /
    Bir yol bulup / giderdim anılara.

» Zarf-fiil grubu yüklem olarak da kullanılabilir.

  • Âlemde gündüz gönlümüze işkencedir
    Bence bayram ufukta gün bitincedir.

Ayrıca bakınız:

Fiilimsiler
a) İsim-fiiller (Ad-Eylem)
b) Sıfat-Fiiller (Ortaç)
c) Zarf-Fiiller (Bağ-Fiil, Ulaç)

SÖZCÜK TÜRLERİ: