Türk Edebiyatı Zaman Çizelgesi
Tanzimat'tan Günümüze
Türk Edebiyatı Zaman Çizelgesi
1839'dan günümüze Türk edebiyatının dönüm noktalarını, eserlerini, şairlerini ve yazarlarını keşfedin. Bir dönemi seçin; olayların tarihini, önemini ve turkedebiyati.org'daki ilgili okumaları birlikte görün.
Not: Edebî dönemler kesin çizgilerle birbirlerinden ayrılmazlar; Fecr-i Âtî ile Millî Edebiyat yılları kısmen çakışır. 1839 tarihsel hazırlığı, 1860 edebî dönem başlangıcını gösterir. Cumhuriyet alt başlıkları öğretim amacıyla kullanılmıştır; günümüzde de bu dönem sürmektedir.
Türk edebiyatındaki değişim nasıl gerçekleşti?
19. yüzyılın ortalarında gazetenin yaygınlaşması, çeviri faaliyetleri ve Batı edebiyatıyla kurulan temas, Türk edebiyatında yeni türlerin gelişmesini hızlandırdı. Tanzimat'ın ilk yıllarında toplumu bilinçlendirme düşüncesi öne çıktı; daha sonra sanat ve estetik konuları güçlendi. Servetifünun roman ve şiirde biçimsel arayışlara yöneldi. Fecr-i Âtî kısa süren bir topluluk deneyimi yaşarken Millî Edebiyat, konuşulan Türkçeye yaklaşmayı ve millî kaynaklara dönmeyi savundu. 1923, bu birikimin Cumhuriyet Dönemi'ne aktarıldığı yeni bir tarihsel eşiktir. Cumhuriyet döneminde Yedi Meşalecilerden Garip ve İkinci Yeni'ye uzanan şiir arayışları; Anadolu'yu, bireyin iç dünyasını ve modern kent yaşamını ele alan romanlarla birlikte gelişti. 1980 sonrasında farklı sesler ve postmodern teknikler de güçlendi. Bu çizelge, bütün yayınları değil, doğrulanmış seçilmiş kilometre taşlarını gösterir.
Tanzimat I · 1860–1876
Toplumsal fayda, vatan, hürriyet; gazete, roman ve tiyatronun gelişimi. Dönemi oku
Tanzimat II · 1876–1896
Bireysel duygular, estetik kaygılar; roman ve hikâyede teknik gelişim. Karşılaştır
Servetifünun · 1896–1901
Sanatlı dil, Batılı roman tekniği ve şiirde yeni biçimler. Dönemi oku
Fecr-i Âtî · 1909–1912
Bireysel sanat anlayışı, edebî topluluk girişimi ve Ahmet Hâşim. Dönemi oku
Millî Edebiyat · 1911–1923
Yeni Lisan, dilde sadeleşme, hece ve yerli konulara yöneliş. Dönemi oku
Cumhuriyet · 1923–günümüz
Yedi Meşale, Garip ve İkinci Yeni; toplumcu gerçekçilik, modernist ve çağdaş roman. Cumhuriyet edebiyatı
1839–günümüz: Bütün seçilmiş olayları yazılı dizinde görüntüle
- 1839 – Tanzimat Fermanı: 3 Kasım 1839’da ilan edilen ferman, Osmanlı toplumundaki modernleşme adımlarının simgelerinden biri oldu. Edebiyatın toplumsal meselelerle ilişkisini dönüştürecek ortamı hazırladı.
- 1860 – Tercümân-ı Ahvâl yayımlanıyor: Özel girişimle çıkarılan Türkçe gazete, yeni fikirlerin geniş okur çevrelerine ulaşmasına aracılık etti. Tanzimat edebiyatının başlangıcında basının etkisi belirleyicidir.
- 1860 – Şair Evlenmesi: Şinasi’nin tek perdelik komedisi yayımlandı. Görücü usulü evliliği eleştiren eser, Batılı tarzda Türkçe tiyatro yazımının öncü örneklerinden sayılır.
- 1862 – Tasvîr-i Efkâr gazetesi: Şinasi’nin çıkardığı gazete, edebiyat ile düşünce hayatının buluştuğu önemli bir yayın organı hâline geldi; Namık Kemal gibi genç kalemler için de bir ortam oluşturdu.
- 1873 – Vatan Yahut Silistre sahneleniyor: Vatan sevgisini öne çıkaran oyun 1873’te sahnelendi ve büyük yankı uyandırdı. Toplumcu edebiyat anlayışının sembol eserlerinden biridir.
- 1876 – İntibah romanı: Namık Kemal’in İntibah adlı romanı 1876’da yayımlandı. Roman türünün kurgu, kişi ve ahlak tartışmaları bakımından Tanzimat’taki gelişimini yansıtır.
- 1880 – Cezmi yayımlanıyor: Tarihî olaylardan hareket eden Cezmi romanı yayımlandı. Tarihî romanın edebiyatımızdaki erken ve önemli örneklerindendir.
- 1891 – Küçük Şeyler: Küçük Şeyler 1891’de yayımlandı. Gündelik hayatın sınırlı olaylarını işleyen kısa anlatılarıyla modern Türk hikâyeciliğinin gelişmesinde önemli bir adımdır.
- 1896 – Servet-i Fünûn çevresi oluşuyor: Tevfik Fikret’in derginin edebiyat yönetiminde etkili olmasıyla Servet-i Fünûn çevresinde güçlü bir topluluk oluştu. Edebiyat-ı Cedîde adıyla da anıldı.
- 1897 – Mai ve Siyah tefrikası: 1896–1897’de Servet-i Fünûn’da tefrika edilen Mai ve Siyah, Ahmet Cemil’in sanat ve hayat karşısındaki hayal kırıklıklarını işler. Bazı bibliyografyalarda kitap basımı 1898 olarak verilir.
- 1900 – Rübâb-ı Şikeste: Tevfik Fikret’in şiirlerini bir araya getiren Rübâb-ı Şikeste yayımlandı. Şairin yenilikçi şiir dilini ve dönemin estetik kaygılarını yansıtır.
- 1900 – Aşk-ı Memnu tefrikası tamamlanıyor: 1899–1900 arasında Servet-i Fünûn’da tefrika edilen roman, yasak aşkı ve aile çevresindeki psikolojik gerilimleri işler. Kitap olarak 1901’de yayımlandı.
- 1901 – Eylül kitap olarak yayımlanıyor: 1900–1901’de tefrika edilen Eylül, 1901’de kitap olarak yayımlandı. Suad, Süreyya ve Necib’in ilişkileri üzerinden ruhsal çatışmaları işler.
- 1901 – Servet-i Fünûn topluluğunda çözülme: Servet-i Fünûn dergisinin bir süre kapatılmasıyla topluluğun ortak yayın faaliyeti kesintiye uğradı. 1901, edebî topluluk dönemi için yaygın bitiş tarihidir.
- 1909 – Fecr-i Âtî topluluğu: II. Meşrutiyet sonrasındaki edebiyat ortamında Fecr-i Âtî topluluğu kuruldu. Bireysel sanat anlayışını savunan genç kalemleri bir araya getirdi.
- 1910 – Fecr-i Âtî beyannamesi: Topluluk edebî görüşlerini bir bildiriyle açıkladı. “Sanat şahsî ve muhteremdir” sözü bu anlayışın simgesi hâline geldi.
- 1911 – Genç Kalemler ve Yeni Lisan: Nisan 1911’de Selanik’te yayımlanan Genç Kalemler’deki “Yeni Lisan” yazısı, konuşma diline yaklaşan bir edebiyat Türkçesini savundu.
- 1911 – Safahat’ın ilk kitabı: Mehmet Âkif’in şiirlerini topladığı Safahat’ın ilk kitabı 1911’de yayımlandı. Eser zamanla birden fazla kitaptan oluşan büyük bir külliyata dönüştü.
- 1919 – Millî Mücadele edebiyata yansıyor: Millî Mücadele yıllarında bağımsızlık, vatan, toplumsal dayanışma ve Anadolu temaları şiir, yazı ve romanlarda daha görünür hâle geldi.
- 1921 – İstiklâl Marşı kabul ediliyor: Mehmet Âkif’in kaleme aldığı İstiklâl Marşı, 12 Mart 1921’de TBMM tarafından millî marş olarak kabul edildi.
- 1922 – Ateşten Gömlek: 1922’de yayımlanan Ateşten Gömlek, Kurtuluş Savaşı’nı konu edinen erken dönem romanların başında gelir. Mücadeleyi bireylerin hayatı ve duyguları üzerinden anlatır.
- 1923 – Cumhuriyet’in ilanı ve yeni edebî dönem: 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildi. Edebiyat tarihinde 1923, Cumhuriyet Dönemi Türk edebiyatı için yaygın kabul edilen başlangıçtır.
- 1928 – Yedi Meşale topluluğu: Yedi genç sanatçının Yedi Meşale adlı ortak kitabı yayımlandı. Cumhuriyet edebiyatının ilk topluluk girişimlerinden biri yeni ve samimi bir edebiyat arayışına yöneldi.
- 1932 – Yaban yayımlanıyor: Yaban, Kurtuluş Savaşı yıllarındaki Anadolu köyünü İstanbullu aydın Ahmet Celâl’in bakışıyla anlattı. Roman, aydın ile halk arasındaki uzaklığı gündeme getirdi.
- 1933 – Varlık dergisi yayın hayatına başlıyor: Yaşar Nabi Nayır’ın Ankara’da çıkarmaya başladığı Varlık dergisi, farklı kuşaklardan sanatçılara yer açarak çağdaş edebiyatın sürekliliğine katkı verdi.
- 1937 – Kuyucaklı Yusuf yayımlanıyor: Roman, Yusuf’un yaşamı çevresinde taşradaki güç ilişkilerini, toplumsal eşitsizliği ve bireyin yalnızlığını işledi.
- 1941 – Garip ortak şiir kitabı: Üç şairin ortak kitabı Garip yayımlandı. Gündelik konuşmayı ve sıradan insanı şiire taşıyan hareket, ölçü ve kafiye zorunluluğunu sorguladı.
- 1943 – Kürk Mantolu Madonna kitaplaşıyor: Raif Efendi ile Maria Puder’in hikâyesini anlatan roman, duygusal yalnızlık ve insanın iç dünyasına odaklandı.
- 1950 – Hisar dergisi ve edebiyat çevresi: 16 Mart 1950’de ilk sayısı çıkan Hisar dergisi etrafındaki şairler, geleneği bütünüyle reddetmeden yeni bir şiir geliştirmeyi amaçladı.
- 1954 – İkinci Yeni’nin belirginleşmesi: 1950’li yılların ortalarından itibaren Yeditepe ve Pazar Postası gibi dergilerde yoğun imgeli, çağrışımı geniş ve yeni söyleyişlere açık şiirler öne çıktı.
- 1955 – İnce Memed’in ilk cildi yayımlanıyor: Yaşar Kemal’in Çukurova’yı anlatan romanı, köy hayatını, eşitsizlikleri ve başkaldırı temasını destansı bir dille edebiyatın merkezine taşıdı.
- 1959 – Aylak Adam yayımlanıyor: Yusuf Atılgan’ın ilk romanı, şehirli bireyin yabancılaşmasını ve anlam arayışını C. karakteri üzerinden işledi.
- 1961 – Saatleri Ayarlama Enstitüsü: Tanpınar’ın romanı, zaman kavramı ve kurumlar üzerinden gelenek ile modernleşme arasındaki çelişkileri ironiyle anlattı.
- 1967 – Devlet Ana yayımlanıyor: Osmanlı Beyliği’nin kuruluş çevresini işleyen roman, tarihî anlatı üzerinden toplumun ve devletin oluşumuna ilişkin yorumlar geliştirir.
- 1971 – Tutunamayanlar’ın ilk cildi: Oğuz Atay’ın yenilikçi romanı 1971–1972’de iki cilt olarak yayımlandı. İç konuşma, ironi ve parçalı yapı gibi tekniklerle yerleşik roman kalıplarını zorladı.
- 1973 – Ölmeye Yatmak yayımlanıyor: Dar Zamanlar üçlemesinin ilk romanı, bireyin geçmişi ve Cumhuriyet’in toplumsal değişimleriyle hesaplaşmasını modern anlatım olanaklarıyla ele aldı.
- 1979 – Bir Düğün Gecesi yayımlanıyor: Dar Zamanlar üçlemesinin ikinci kitabı, bir düğün üzerinden toplumsal sınıfları, siyasal gerilimleri ve bireyin iç hesaplaşmalarını yan yana getirir.
- 1980 – 1980 sonrası şiir ve romanda çoğullaşma: 1980’lerden itibaren şiirde farklı bireysel sesler, romanda deneysel ve postmodern anlatımlar daha görünür hâle geldi. Geleneksel anlatı ile yeni teknikler yan yana kullanıldı.
- 1983 – Sevgili Arsız Ölüm: Latife Tekin’in ilk romanı, köy ve kent hayatını masalsı anlatım ve halk kültürünün sesleriyle buluşturarak yeni bir anlatı dünyası kurdu.
- 1990 – Kara Kitap yayımlanıyor: Roman, İstanbul’da kayıp bir kişiyi arayışı kimlik, hikâye anlatma ve metinlerarasılık çevresinde çok katmanlı bir kurguya dönüştürdü.
- 1998 – Benim Adım Kırmızı yayımlanıyor: Osmanlı nakkaşlarının dünyasını konu alan roman, farklı anlatıcı seslerini, tarihî kurguyu ve sanat tartışmalarını buluşturdu.
- 2006 – Nobel Edebiyat Ödülü: Orhan Pamuk, 2006 Nobel Edebiyat Ödülü’ne layık görüldü. Ödül, Türkçe yazılmış romanların uluslararası dolaşımına yönelik ilgiyi artıran önemli bir gelişme oldu.
- 2008 – Masumiyet Müzesi yayımlanıyor: Roman, aşk ve hatırlamayı gündelik eşyalar ve biriktirme fikriyle ilişkilendirerek roman ile müze arasındaki bağı edebiyatın konusu hâline getirdi.
- 2014 – Kafamda Bir Tuhaflık: İstanbul’un değişimini bir sokak satıcısının yaşamı etrafında anlatan roman, göç, kentleşme ve gündelik hayatın dönüşümünü görünür kılar.
- 2018 – Manves City yayımlanıyor: Latife Tekin, Manves City romanında sanayi, emek, göç ve toplumsal çözülme konularını çağdaş romanın imkânlarıyla ele aldı.
- 2021 – Veba Geceleri yayımlanıyor: Tarihî bir salgın çevresinde kurulan romanda iktidar, toplum, korku ve tarih yazımı üzerine sorular öne çıkar.
- 2022 – Zamansız yayımlanıyor: Latife Tekin’in 2022 tarihli Zamansız romanı, yazarın uzun yıllara yayılan anlatı arayışını 21. yüzyılda da sürdürdüğünü gösterir.
Sık Sorulan Sorular
Tanzimat edebiyatı 1839’da mı, 1860’ta mı başlar?
1839, Tanzimat Fermanı’nın ilan edildiği ve yenileşmenin hızlandığı yıldır. Edebiyat tarihinde Tanzimat Dönemi’nin başlangıcı ise öğretimde çoğunlukla Tercümân-ı Ahvâl gazetesinin yayımlandığı 1860 kabul edilir.
Tanzimat I. ve II. dönem hangi yılları kapsar?
Öğretim amaçlı yaygın ayrımda I. dönem 1860–1876, II. dönem 1876–1896 olarak gösterilir. Bu tarihler sanat anlayışındaki değişimi açıklayan yaklaşık sınırlardır.
Servetifünun edebiyatının tarihi nedir?
Servetifünun ya da Edebiyât-ı Cedîde topluluğunun belirgin etkinlik dönemi 1896–1901’dir. Dergi daha önce yayımlanmaya başlamış, sanatçıları da 1901 sonrasında eser vermiştir.
Fecr-i Âtî ile Millî Edebiyat neden aynı yıllara denk gelir?
Edebî topluluklar birbirini tek günde bitirip başlatmaz. Fecr-i Âtî 1909–1912, Millî Edebiyat 1911–1923 tarihlerinde etkili olduğundan iki hareket bir süre eş zamanlı var olmuştur.
Millî Edebiyat hareketi hangi olayla başladı?
Dilde sadeleşmeyi savunan Yeni Lisan hareketinin Genç Kalemler dergisinde 1911’de duyurulması, Millî Edebiyat’ın dönüm noktası kabul edilir.
Cumhuriyet Dönemi Türk edebiyatı hangi yıl başlar?
Genel dönemlendirmede Cumhuriyet Dönemi Türk edebiyatının başlangıcı 1923’tür. Edebî eğilimlerin ve sanatçıların bir bölümünün önceki dönemlerle süreklilik taşıdığı unutulmamalıdır.
Cumhuriyet Dönemi Türk edebiyatında hangi akımlar vardır?
Yedi Meşaleciler, Garip (Birinci Yeni), İkinci Yeni, toplumcu gerçekçiler ve farklı bağımsız anlayışlar öne çıkar. Akımların etkili oldukları yıllar örtüşebilir.
Cumhuriyet Dönemi Türk şiirinin en önemli değişimleri nelerdir?
1941’de Garip, konuşma dilini ve gündelik hayatı şiire taşımıştır. 1950’lerin ortalarında belirginleşen İkinci Yeni ise güçlü imgelere ve farklı çağrışımlara yönelmiştir.
Cumhuriyet dönemi Türk romanında hangi eserler öne çıkar?
Yaban, Kuyucaklı Yusuf, İnce Memed, Aylak Adam, Saatleri Ayarlama Enstitüsü, Tutunamayanlar, Sevgili Arsız Ölüm ve Benim Adım Kırmızı farklı estetik yönelimlerin örnekleridir.
Cumhuriyet Dönemi Türk edebiyatı 1980’de bitti mi?
Hayır. 1923’te başlayan Cumhuriyet Dönemi Türk edebiyatı günümüze uzanır. 1980 sonrası, yalnızca değişen edebî eğilimleri açıklamak için kullanılan alt başlıklardan biridir.
Tarih ve dönemlendirmede turkedebiyati.org'un Türk edebiyatı dönemleri, tür ve sanatçı sayfaları ve Türk Edebiyatı Tarihi sayfası esas alınmıştır. Seçilen duraklar dönemin tamamını kapsamaz. Tefrika ve kitap basım yılları farklı olabildiğinden ilgili olaylarda belirtilmiştir.
Tanzimat’tan Günümüze Türk Edebiyatı Tarihi
Türk edebiyatı tarihi, toplumun kültürel, sosyal ve düşünsel değişimleriyle birlikte gelişen zengin bir geçmişe sahiptir. 19. yüzyılda Batı ile artan ilişkiler, edebiyatımızda yeni türlerin, anlatım biçimlerinin ve sanat anlayışlarının ortaya çıkmasını sağlamıştır. 1839’da Tanzimat Fermanı’nın ilanıyla hızlanan yenileşme süreci, 1860’ta Tercümân-ı Ahvâl gazetesinin yayımlanmasıyla edebiyat alanında belirgin bir dönüm noktasına ulaşmıştır. Tanzimat Edebiyatı ile başlayan bu değişim, günümüze kadar uzanan modern Türk edebiyatının temellerini oluşturmuştur.
Tanzimat’tan sonra Servetifünun, Fecr-i Âtî ve Millî Edebiyat anlayışları, farklı estetik görüşler ve düşünceler etrafında şekillenmiştir. Şinasi ve Namık Kemal’in toplumcu edebiyat anlayışından Tevfik Fikret ve Halit Ziya Uşaklıgil’in sanat anlayışına, Ömer Seyfettin ve Ziya Gökalp’ın dil ve milliyetçilik düşüncesinden Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki edebî arayışlara uzanan bu süreç, edebiyatımızdaki değişimin önemli aşamalarını yansıtır. Her dönem, kendisinden önceki edebî birikimden beslenirken yeni tartışmaları ve eserleri de beraberinde getirmiştir.
Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı, 1923’ten itibaren toplumsal dönüşüm, Anadolu insanı, bireyin iç dünyası, modernleşme ve kimlik arayışları gibi pek çok konuyu farklı sanat anlayışlarıyla işlemiştir. Şiirde Yedi Meşaleciler, Garip ve İkinci Yeni gibi topluluk ve hareketler; roman ve hikâyede toplumcu gerçekçilik, köy gerçekliği, modernist ve postmodern anlatım teknikleri edebiyatımıza yeni ufuklar açmıştır. Cumhuriyet edebiyatı, birbirinden farklı eğilimlerin bir arada var olduğu ve günümüzde de gelişimini sürdüren geniş bir edebî dönemdir.
Etkileşimli Türk Edebiyatı Zaman Çizelgesi Nasıl Kullanılır?
Aşağıdaki etkileşimli zaman çizelgesi, Tanzimat’tan günümüze Türk edebiyatındaki önemli gelişmeleri kronolojik olarak incelemenizi sağlar. Dönemleri seçebilir, yıllar arasında ilerleyebilir, önemli eserleri ve edebî toplulukları keşfedebilirsiniz. Yazar veya eser adıyla arama yapabilir; ayrıntılı bilgi almak istediğiniz sanatçıları Şairler ve Yazarlar Atlası üzerinden inceleyebilirsiniz.
Öğrenciler, Türk dili ve edebiyatı öğretmenleri ve edebiyat meraklıları için hazırlanan bu çalışma, edebî dönemler arasındaki ilişkileri daha anlaşılır hâle getirmeyi amaçlamaktadır.