Üstkurmaca Tekniği Nedir?

Bir roman okurken anlatıcının birdenbire “Şimdi bu kahramanı buradan nasıl çıkaracağımı düşünüyorum.” dediğini düşünelim. Ya da elimizdeki romanın içinde, tam da o romanın nasıl yazıldığını anlatan başka bir metin bulunsun. Hatta romanın kahramanı, kendisinin bir kurmaca kişisi olduğunun farkına varsın ve okuyucuya seslensin.

Böyle durumlarda anlatı yalnızca bir hikâye anlatmaz; kendi kurmaca oluşunu da konu edinmeye başlar. İşte bu anlatım biçiminin merkezinde üstkurmaca tekniği vardır.

Üstkurmaca, bir edebî eserin kendi kurmaca yapısının farkında olduğunu okura hissettirmesi; yazılma, anlatılma ve kurgulanma sürecini eserin bir parçası hâline getirmesi tekniğidir. Başka bir ifadeyle eser, sadece “ne anlattığıyla” değil, “nasıl bir kurmaca oluşturduğuyla” da ilgilenir.

Bu nedenle üstkurmaca, özellikle postmodern edebiyatın en dikkat çekici anlatım tekniklerinden biri hâline gelmiştir. Bununla birlikte tekniğin postmodernizmden çok daha eski örnekleri vardır.

Üstkurmaca Nedir? 

Üstkurmaca; bir roman, hikâye ya da başka bir kurmaca metnin kendi yazılışını, kurgu oluşunu veya anlatılma sürecini metnin konusu hâline getiren anlatım tekniğidir.

Üstkurmacada eser, okurun “gerçek bir olay okuyormuş” gibi metne bütünüyle kapılmasına zaman zaman engel olur. Okura şunu hatırlatır:

“Okuduğun şey, birileri tarafından kurulmuş bir anlatıdır.”

Bu yönüyle üstkurmaca, geleneksel gerçekçi roman anlayışından önemli ölçüde ayrılır.

TÜBİTAK Ansiklopedisi de üstkurmacayı, roman yazma teorisinin yazma pratiği içinde gösterilmesi ve anlatının kurmaca olduğunun okura bilinçli biçimde hatırlatılmasıyla ilişkilendirir.

Üstkurmacanın İngilizcesi Nedir?

Üstkurmacanın İngilizce karşılığı “metafiction” sözcüğüdür.

Edebiyat eleştirisinde “metafiction” terimini William H. Gass 1970 yılında kullanmıştır. Daha sonraki çalışmalarla kavram yaygınlaşmış ve özellikle 1960 sonrası deneysel ve postmodern anlatıları açıklamak için temel edebiyat terimlerinden biri hâline gelmiştir.

Türkçede kavram için:

• üstkurmaca,
• üstkurgu

terimleriyle karşılaşılabilir. Günümüzde akademik çalışmalarda “üstkurmaca” kullanımı oldukça yaygındır.

Üstkurmaca Tekniğinin Temel Özellikleri Nelerdir?

Üstkurmaca tek bir biçimde uygulanmaz. Bir eserde oldukça açık biçimde görülebileceği gibi anlatının içine ustaca gizlenmiş de olabilir.

Başlıca özellikleri şunlardır:

• Metin, kendisinin bir kurmaca olduğunu fark ettirir.
• Romanın veya hikâyenin yazılma süreci olay örgüsüne dâhil edilebilir.
• Yazar ya da anlatıcı, metnin nasıl oluşturulduğunu tartışabilir.
• Anlatıcı doğrudan okuyucuya seslenebilir.
• Eserde roman içinde roman, hikâye içinde hikâye gibi katmanlar bulunabilir.
• Kurmaca ile gerçeklik arasındaki sınır belirsizleşebilir.
• Yazar, anlatıcı ve kahraman arasındaki geleneksel sınırlar kırılabilir.
• Bir kahraman, kendisinin kurmaca bir karakter olduğunun farkına varabilir.
• Okur, anlatılanlara pasif biçimde inanmak yerine metnin kuruluşunu sorgulamaya yöneltilir.
• Metnin nasıl yazıldığı, kimin yazdığı veya anlatıcının güvenilir olup olmadığı bir probleme dönüştürülebilir.
• Başka metinlere gönderme, parodi, pastiş ve metinlerarasılık gibi tekniklerle birlikte kullanılabilir.
• Kurmaca eser, bir anlamda kendi üzerine düşünür.

Dolayısıyla üstkurmaca, yalnızca biçimsel bir oyun değildir. Aynı zamanda kurmaca, gerçeklik, yazar, anlatıcı ve okur arasındaki ilişkiyi sorgulayan bir anlatım biçimidir.

Üstkurmaca Nasıl Oluşturulur?

Bir yazar üstkurmacayı farklı yollarla kurabilir. Tekniğin en yaygın kullanım biçimleri şunlardır:

1. Eserin Yazılış Sürecinin Anlatılması

Romanın konusu bizzat o romanın veya başka bir romanın yazılması olabilir.

Örneğin kahramanlardan biri roman yazmaya çalışır. Okur bir yandan kahramanın hayatını takip ederken diğer yandan yazılan romanın ortaya çıkışına tanık olur.

Böylece:

roman → romanın yazılışını anlatır.

Bu, üstkurmacanın en belirgin biçimlerinden biridir.

2. Roman İçinde Roman Kullanılması

Bir romanın içerisinde başka bir romanın bulunması üstkurmaca oluşturmak için kullanılabilir.

Ancak burada önemli bir ayrıntı vardır:

Her “roman içinde roman” örneği otomatik olarak üstkurmaca değildir.

İçteki anlatının, dıştaki anlatının kurmaca niteliğini sorgulaması veya metnin oluşturulma süreciyle anlamlı bir ilişki kurması gerekir.

Yalnızca bir hikâyenin içinde başka bir hikâyenin anlatılması ise çerçeve anlatı ya da iç içe anlatı niteliğinde kalabilir.

Bu ayrım, üstkurmacayı doğru anlamak açısından oldukça önemlidir.

3. Yazarın veya Anlatıcının Okura Seslenmesi

Anlatıcı bazen olayları anlatmayı bırakıp doğrudan okuyucuyla konuşabilir:

“Sevgili okuyucu, kahramanımızın buraya nasıl geldiğini merak etmiş olmalısınız.”

Tek başına okuyucuya seslenmek her zaman üstkurmaca oluşturmaz. Ancak anlatıcı aynı zamanda anlatının nasıl kurulduğuna, yazıldığına veya devam ettirileceğine dikkat çekiyorsa üstkurmaca özelliği güçlenir.

4. Yazarın Kurmacaya Dâhil Olması

Bazı eserlerde yazar, gerçek hayattaki yazarlık kimliğine benzeyen bir kişi olarak kendi romanının içine girer.

Böylece normalde birbirinden ayrı olması beklenen:

yazar – anlatıcı – kahraman

katmanları birbirine yaklaşır.

Okur, “Gerçek yazar mı konuşuyor, anlatıcı mı, yoksa kurmaca bir karakter mi?” sorusuyla karşı karşıya kalabilir.

5. Kahramanın Kurmaca Olduğunun Farkına Varması

Üstkurmacanın en çarpıcı biçimlerinden biri budur.

Bir roman kahramanı:

• bir romanda yaşadığını anlayabilir,
• yazarına karşı çıkabilir,
• kendi kaderini değiştirmeye çalışabilir,
• okuyucuyla konuşabilir,
• anlatıcının kendisi üzerindeki hâkimiyetini sorgulayabilir.

Böylece gerçeklikle kurmaca arasındaki geleneksel sınır bilinçli olarak bozulur.

6. Metnin Kendi Anlatım Tekniklerini Tartışması

Bir roman:

• olay örgüsünü,
• anlatıcı seçimini,
• roman yazma yöntemlerini,
• kahraman oluşturmayı,
• zamanı,
• bakış açısını,
• roman türünün kurallarını

kendi içinde tartışabilir.

Böyle bir metin yalnızca bir roman değildir; aynı zamanda romanın nasıl yazılabileceği üzerine düşünen bir roman hâline gelir.

Basit Bir Üstkurmaca Örneği

Üstkurmacayı basit bir kurmaca örnekle açıklayalım:

Ali kapıyı açtı ve zifiri karanlık odaya girdi. Burada başına ne geleceğini henüz bilmiyordu. Doğrusunu söylemek gerekirse ben de bilmiyorum. Bu romanı yazmaya başladığımda Ali’yi bu eve sokmayı hiç düşünmemiştim; fakat ellinci sayfaya geldiğimiz için artık ona bir şey yaptırmam gerekiyor. Sizce kapının arkasındaki sesi duymalı mı?

Burada anlatıcı olay dünyasının dışına çıkarak:

• romanın yazılma sürecinden söz etmekte,
• kahramanın kaderini kendisinin belirlediğini göstermekte,
• sayfa sayısına dikkat çekmekte,
• okuyucuyu doğrudan kurmacanın içine çekmektedir.

Bu nedenle parçanın temel anlatım tekniği üstkurmacadır.

Üstkurmaca ve Postmodernizm Arasındaki İlişki

Üstkurmaca denildiğinde akla ilk gelen kavramlardan biri postmodernizmdir.

Postmodernist anlatı, edebî eserin dış dünyayı eksiksiz ve nesnel biçimde yansıtabileceği düşüncesine kuşkuyla yaklaşır. Bunun yerine dilin, anlatıcının, bakış açısının ve kurgunun gerçekliği nasıl dönüştürdüğüne dikkat çeker.

Üstkurmaca da tam bu noktada önem kazanır.

Geleneksel romanda yazar çoğu zaman kurmacanın kurmaca olduğunu unutturmaya çalışır. Postmodern romancı ise tam tersini yapabilir:

Romanın nasıl kurulmuş olduğunu okura gösterebilir.

Böylece okur yalnızca olayların “ne olduğunu” değil, olayların kendisine nasıl anlatıldığını da düşünmeye başlar.

Üstkurmaca; metinlerarasılık, parodi, pastiş ve anlatı oyunları bu nedenle postmodern romanın karakteristik uygulamaları arasında değerlendirilir. TÜBİTAK Ansiklopedisi de üstkurmacayı postmodern edebiyatın başlıca kurgu unsurlarından biri olarak ele almaktadır.

Ancak önemli bir noktayı unutmamak gerekir:

Üstkurmaca yalnızca postmodern edebiyata özgü değildir.

Postmodernizm bu tekniği yoğun ve bilinçli biçimde kullanmıştır; fakat üstkurmacaya benzeyen uygulamalar çok daha eski eserlerde de görülür.

Üstkurmaca ile Metinlerarasılık Arasındaki Fark

Üstkurmaca ile metinlerarasılık sık sık birbirine karıştırılır.

İki kavram yakın ilişki içinde olsa da aynı değildir.

Üstkurmaca	Metinlerarasılık
Metin kendi kurmaca yapısına dikkat çeker.	Bir metin başka metinlerle ilişki kurar.
Romanın yazılması veya anlatılması konu olabilir.	Başka eserlerden alıntı veya gönderme yapılabilir.
Yazar-anlatıcı-okur ilişkisi sorgulanabilir.	Önceki eserler yeniden kullanılabilir.
Kurmaca-gerçeklik sınırı tartışılabilir.	Metinler arasındaki anlam ilişkisi öne çıkar.
İngilizcesi “metafiction”dır.	İngilizcesi “intertextuality”dir.

Örneğin bir romanda Don Kişot‘tan bir cümleye gönderme yapılması metinlerarasılık olabilir.

Fakat romanın anlatıcısı:

“Bu bölümü Cervantes gibi yazmaya çalıştım; fakat kahramanım buna izin vermedi.”

derse metin hem başka bir eserle ilişki kurar hem de kendi yazılma sürecini görünür hâle getirir. Böylece metinlerarasılık ile üstkurmaca birlikte kullanılmış olur.

Bu konuda ayrıntılı bilgi için Metinlerarasılık Kuramı başlıklı çalışmamıza da bakılabilir.

Üstkurmaca ile İç İçe Anlatı Arasındaki Fark

Bu iki teknik de sıklıkla birbirine karıştırılır.

İç içe anlatı, bir anlatının içinde başka bir anlatının bulunmasıdır.

Örneğin:

Bir kahraman yolculuk sırasında karşılaştığı yaşlı bir adamdan geçmişte yaşadığı bir olayı dinler.

Burada:

• ana hikâye vardır,
• ana hikâyenin içinde ikinci bir hikâye vardır.

Ancak ikinci hikâyenin varlığı, ilk hikâyenin “kurmaca” olduğunu sorgulatmıyorsa bunun üstkurmaca olması şart değildir.

Üstkurmacada ise metnin kuruluş biçimine yönelik bilinçli bir dikkat vardır.

Bu nedenle:

Her üstkurmaca iç içe anlatı kullanabilir; fakat her iç içe anlatı üstkurmaca değildir.

Romanlardaki anlatı katmanları ve anlatım teknikleri hakkında ayrıntılı bilgi için Roman ve nlatım teknikleri sayfasına bakılabilir.

Üstkurmaca ile Parodi Arasındaki Fark

Parodi, daha önce bilinen bir eserin, türün, anlatım biçiminin veya söylemin taklit edilerek dönüştürülmesine dayanır.

Üstkurmaca ise metnin kendi kurmaca oluşunu görünür kılar.

Bir romancı eski polisiye romanları taklit ederek onların kalıplarıyla oynuyorsa parodi kullanabilir.

Aynı roman:

“Polisiye romanlarda bu noktada mutlaka bir ceset bulunması gerekir. O hâlde biz de bir tane bulalım.”

diyorsa eser aynı zamanda kendi türünün kurallarını açığa çıkardığı için üstkurmacaya yönelir.

Dolayısıyla parodi ve üstkurmaca birbirinden farklı olmakla birlikte aynı eserde birlikte kullanılabilir.

Ayrıntılı açıklama için Edebiyatta parodi ve örnekleri başlıklı yazımıza bakabilirsiniz.

Üstkurmacanın Amaçları Nelerdir?

Yazarlar üstkurmacayı yalnızca şaşırtıcı bir anlatım tekniği olduğu için kullanmazlar.

Tekniğin çeşitli işlevleri vardır:

Kurmacanın Yapaylığını Göstermek

Roman gerçek hayata benzese bile sonuçta seçilmiş, düzenlenmiş ve anlatılmış bir dünyadır.

Üstkurmaca bu gerçeği gizlemek yerine görünür hâle getirir.

Okuru Aktif Hâle Getirmek

Geleneksel anlatıda okur çoğunlukla olayları takip eder.

Üstkurmacada ise okur:

• anlatıcıyı sorgular,
• metnin katmanlarını ayırmaya çalışır,
• gerçeğin hangi düzeyde bulunduğunu düşünür,
• anlatının nasıl oluşturulduğunu fark eder.

Dolayısıyla anlamın kurulmasına daha etkin biçimde katılır.

Gerçeklik Kavramını Sorgulamak

Üstkurmacanın temel sorularından biri şudur:

Anlatılan gerçek ile gerçekliğin kendisi aynı şey midir?

Her olay bir anlatıcı tarafından aktarılıyorsa anlatının dışında değişmez ve tamamen tarafsız bir gerçekliğe ulaşmak mümkün müdür?

Postmodern roman bu tür soruları özellikle önemser.

Geleneksel Roman Kurallarını Kırmak

Klasik romanda yazarın kurmacayı mümkün olduğunca görünmez hâle getirmesi beklenebilir.

Üstkurmacada ise yazar:

• sahneye çıkabilir,
• okuyucuyla konuşabilir,
• kahramanıyla tartışabilir,
• olay örgüsünü değiştirebilir,
• romanın sonunu sorgulayabilir.

Böylece geleneksel romanın “şeffaf anlatıcı” anlayışı kırılır.

Edebiyat Üzerine Düşünmek

Bazı üstkurmaca eserlerin asıl konusu bir bakıma edebiyatın kendisidir.

Roman:

“Roman nedir?”

“Bir hikâye nasıl oluşturulur?”

“Bir yazar kahramanları üzerinde ne kadar yetkilidir?”

“Gerçek olay ile anlatılmış olay arasındaki fark nedir?”

gibi soruları kendi kurmaca dünyası içinde tartışabilir.

Dünya Edebiyatında Üstkurmaca Örnekleri

Üstkurmaca postmodern edebiyatla güçlü biçimde özdeşleşmiş olsa da tarihsel geçmişi çok daha eskidir.

Bu bağlamda sıkça anılan eserlerden bazıları şunlardır:

• Miguel de Cervantes – Don Kişot
• Laurence Sterne – Tristram Shandy
• Italo Calvino – Bir Kış Gecesi Eğer Bir Yolcu
• John Fowles – Fransız Teğmenin Kadını
• Paul Auster – New York Üçlemesi
• Umberto Eco – Foucault Sarkacı

Özellikle Bir Kış Gecesi Eğer Bir Yolcu, okuma eylemini ve romanın kurulma sürecini doğrudan anlatının merkezine taşıması nedeniyle üstkurmacanın en bilinen modern örneklerinden biridir.

Cervantes’in Don Kişot‘u ise üstkurmacaya ait pek çok yöntemin postmodernizmden yüzyıllar önce kullanılabileceğini göstermesi bakımından önemlidir.

Türk Edebiyatında Üstkurmaca Örnekleri

Türk edebiyatında üstkurmaca denildiğinde yalnızca 1980 sonrası postmodern romanları düşünmek doğru değildir.

Ahmet Mithat Efendi – Müşahedat

Türk romanında erken dönem üstkurmaca örnekleri bakımından en dikkat çekici eserlerden biri Ahmet Mithat Efendi’nin Müşahedat romanıdır.

Eserde romanın oluşturulma ve yazılma süreci anlatının önemli bir parçası hâline gelir. Bu yönüyle Müşahedat, dönemine göre oldukça dikkat çekici bir kurguya sahiptir.

Akademik araştırmalarda da Müşahedatın üstkurmaca niteliğine özellikle dikkat çekilmektedir.

Ancak buradaki önemli ayrım şudur:

Müşahedatta üstkurmaca özelliklerinin bulunması, eserin postmodern roman olduğu anlamına gelmez.

Çünkü postmodernizm çok daha sonraki bir tarihsel ve estetik bağlamın ürünüdür.

Ahmet Mithat Efendi hakkındaki sayfamızda yazarın romancılığı hakkında daha ayrıntılı bilgi bulunmaktadır.

Orhan Pamuk – Benim Adım Kırmızı

Türk edebiyatında üstkurmaca denildiğinde üzerinde durulabilecek önemli eserlerden biri de Orhan Pamuk’un Benim Adım Kırmızı romanıdır.

Romanın:

• farklı anlatıcılara yer vermesi,
• anlatının kendi yapısına dikkat çekmesi,
• temsil ve sanat sorununu tartışması,
• tarih ile kurmaca arasındaki ilişkiyi sorgulaması

postmodern anlatı anlayışıyla yakından ilişkilidir.

Akademik çalışmalarda da Benim Adım Kırmızı doğrudan postmodern üstkurmaca yapısı açısından değerlendirilmiştir.

Roman hakkında ayrıntılı bilgi için Benim Adım Kırmızı incelemesi sayfasına bakılabilir.

Ayrıca Orhan Pamuk’un hayatı, edebî kişiliği ve eserleri hakkındaki biyografi sayfamızdan yazarın diğer romanlarına ulaşabilirsiniz.

Üstkurmaca Örneği Nasıl Anlaşılır?

Bir metinde üstkurmaca olup olmadığını belirlemek için şu sorular sorulabilir:

1. Metin kendi kurmaca olduğunu okura hatırlatıyor mu?
2. Romanın veya hikâyenin yazılma süreci anlatılıyor mu?
3. Yazar veya anlatıcı kendi anlatım yöntemlerinden söz ediyor mu?
4. Anlatıcı okuyucuyla kurmacanın yapısı hakkında konuşuyor mu?
5. Kahramanlar bir kurmaca dünyada olduklarının farkına varıyor mu?
6. Eserde anlatı içinde başka anlatılar bulunuyor mu?
7. İçteki ve dıştaki anlatılar birbirlerinin gerçekliğini sorguluyor mu?
8. Yazar, anlatıcı ve kahraman arasındaki sınırlar bilinçli biçimde bozuluyor mu?
9. Metin “roman nasıl yazılır?” sorusunu kendi içinde tartışıyor mu?

Bu sorulardan birkaçına güçlü biçimde “evet” cevabı verilebiliyorsa eserde üstkurmaca tekniğinden söz etmek mümkündür.

Sınavlarda Üstkurmaca Nasıl Sorulur?

Türk dili ve edebiyatı derslerinde üstkurmaca özellikle modernist ve postmodern roman konuları içinde karşımıza çıkabilir.

Bir paragrafta şu tür ifadeler görüyorsanız üstkurmacadan şüphelenebilirsiniz:

• “Yazar romanın içine girer.”
• “Romanın yazılma süreci anlatılır.”
• “Anlatıcı eserin kurmaca olduğunu okuyucuya hatırlatır.”
• “Okuyucu anlatının oluşturulma sürecine dâhil edilir.”
• “Roman içinde roman vardır.”
• “Yazar, kahramanlarıyla konuşur.”
• “Gerçek ve kurmaca arasındaki sınırlar belirsizleşir.”
• “Metin kendi oluşum sürecini konu edinir.”

Özellikle “kurmacanın kendi kurmaca oluşunu açığa çıkarması” ifadesi üstkurmaca için en güçlü ipucudur.

Üstkurmaca, Metinlerarasılık, Parodi ve Pastiş Aynı Şey midir?

Hayır.

Postmodern eserlerde bu kavramlar sıklıkla birlikte kullanıldığı için öğrenciler tarafından karıştırılabilir.

Kısaca:

• Üstkurmaca: Metin kendi kurmaca yapısını görünür kılar.
• Metinlerarasılık: Metin başka metinlerle ilişki kurar.
• Parodi: Başka bir metin veya anlatım biçimi dönüştürülerek taklit edilir.
• Pastiş: Bir sanatçının, dönemin veya türün üslubu taklit edilir.
• Kolaj: Farklı metin veya malzemeler bir araya getirilir.

Bir postmodern roman bunların birkaçını aynı anda kullanabilir.

Bu nedenle bir eserde metinlerarasılık bulunması onun mutlaka üstkurmaca olduğu anlamına gelmediği gibi, üstkurmaca içeren her eser de bütün bu teknikleri kullanmak zorunda değildir.

Üstkurmaca Neden Önemlidir?

Üstkurmaca, edebiyatın yalnızca olay anlatmakla sınırlı olmadığını gösterir.

Geleneksel bir anlatıda okuyucu:

“Sonra ne olacak?”

sorusunun peşinden gider.

Üstkurmaca eser ise bunun yanına başka sorular ekler:

• “Bu hikâyeyi kim anlatıyor?”
• “Neden böyle anlatıyor?”
• “Okuduğum şey nasıl oluşturuldu?”
• “Bir anlatıya ne kadar güvenebilirim?”
• “Gerçeklik dediğimiz şey ile anlatılan gerçeklik aynı şey mi?”

Bu nedenle üstkurmaca yalnızca teknik bir yenilik değil, edebiyatın kendi doğası üzerine düşünme biçimidir.

Roman, kendi yapısını okurun gözleri önünde açar. Bir bakıma sahnedeki dekoru kaldırarak arkasındaki mekanizmayı da gösterir.

İşte üstkurmacayı ilginç kılan temel özellik budur.

Sık Sorulan Sorular

Üstkurmaca nedir?

Üstkurmaca, bir edebî eserin kendi kurmaca yapısını, yazılma veya anlatılma sürecini metnin konusu hâline getiren anlatım tekniğidir. Eser, okura kendisinin oluşturulmuş bir kurmaca olduğunu çeşitli yollarla hatırlatır.

Üstkurmaca postmodernizm tekniği midir?

Üstkurmaca postmodern edebiyatın en sık kullanılan tekniklerinden biridir ancak yalnızca postmodernizme özgü değildir. Postmodernizmden yüzyıllar önce yazılan eserlerde de üstkurmaca özelliklerine rastlanabilir.

Roman içinde roman tekniği üstkurmaca mıdır?

Her zaman değildir. Roman içinde roman, üstkurmaca oluşturmanın yollarından biri olabilir. Ancak içteki anlatının dıştaki metnin kurmaca niteliğine dikkat çekmesi veya onun oluşumuyla ilişki kurması gerekir. Aksi durumda yalnızca iç içe anlatı söz konusu olabilir.

Üstkurmaca ile metinlerarasılık arasındaki fark nedir?

Üstkurmaca, metnin kendi kurmaca yapısına yönelmesidir. Metinlerarasılık ise bir metnin başka metinlerle alıntı, gönderme, parodi veya benzeri yollarla ilişki kurmasıdır. İki teknik aynı eserde birlikte kullanılabilir.

Türk edebiyatında üstkurmaca örnekleri nelerdir?

Ahmet Mithat Efendi’nin Müşahedat romanı Türk edebiyatındaki erken üstkurmaca örneklerinden biridir. Daha sonraki dönemlerde özellikle postmodern romanlarda üstkurmaca yaygınlaşmış; Orhan Pamuk’un Benim Adım Kırmızı gibi eserleri bu bağlamda incelenmiştir.

Üstkurmacanın amacı nedir?

Üstkurmacanın temel amaçlarından biri okura eserin bir kurgu olduğunu hatırlatmaktır. Bunun yanında gerçeklik-kurmaca ilişkisini sorgulamak, okuyucuyu aktif hâle getirmek, geleneksel anlatı kurallarını kırmak ve edebiyatın nasıl oluşturulduğunu tartışmak amacıyla da kullanılabilir.

Üstkurmacanın İngilizcesi nedir?

Üstkurmacanın İngilizce karşılığı metafictiondır. Terim edebiyat eleştirisinde özellikle 1970’lerden itibaren yaygınlaşmıştır.

Üstkurmaca en çok hangi türde kullanılır?

Üstkurmaca özellikle roman ve hikâyede görülür. Bununla birlikte tiyatro, sinema ve diğer kurmaca anlatı biçimlerinde de benzer özdüşünümsel yöntemlerden yararlanılabilir.

Üstkurmacanın en belirgin özelliği nedir?

En belirgin özelliği, kurmaca metnin kendi kurmaca oluşunu görünür hâle getirmesidir. Yazarın anlatıya müdahale etmesi, romanın yazılışını anlatması veya anla