Güvenilmez Anlatıcı Tekniği Nedir? Türleri, Özellikleri, Örnekleri

Bir romanı ya da hikâyeyi okurken anlatıcının söylediklerini çoğu zaman doğru kabul ederiz. Olayları onun aktardığı biçimde öğrenir, kişileri onun değerlendirmeleriyle tanırız. Ancak bazı edebî metinlerde anlatıcı, gerçeği eksik, taraflı veya çarpıtılmış biçimde sunar. Okuyucunun anlatılanlara kuşkuyla yaklaşmasını sağlayan bu yöntem, güvenilmez anlatıcı tekniği olarak adlandırılır.

Güvenilmez anlatıcı, yalnızca yalan söyleyen bir anlatıcı değildir. Yanlış hatırlayabilir, olayları kendi çıkarlarına göre yorumlayabilir, kendisini olduğundan farklı gösterebilir ya da yaşananların gerçek anlamını kavrayamayabilir. Bu nedenle okuyucu, anlatıcının sözleri ile metinde verilen diğer ipuçlarını karşılaştırmak zorunda kalır.

Güvenilmez anlatıcı tekniği, özellikle modern ve postmodern romanlarda okuru edilgen bir dinleyici olmaktan çıkarır. Okuyucu, anlatılanların ardındaki gerçeği bulmaya çalışan bir araştırmacıya dönüşür.

Güvenilmez Anlatıcı Kimdir-Nedir?

Güvenilmez anlatıcı; aktardığı olayların doğruluğu, yaptığı yorumlar veya verdiği ahlakî hükümler konusunda okuyucuda kuşku uyandıran anlatıcıdır.

Anlatıbilimin gelişmesiyle birlikte edebî metinlerde yalnızca olay örgüsü, kişi, zaman ve mekân gibi unsurlar değil; anlatıcının konumu, bilgisi, bakış açısı ve anlattıklarının ne derece güvenilir olduğu da inceleme konusu hâline gelmiştir. Bu çalışmalar sonucunda ortaya çıkan kavramlardan biri güvenilmez anlatıcıdır.

Güvenilmez anlatıcı, aktardığı olayları ve kişileri okurun hiçbir kuşku duymadan kabul edebileceği biçimde sunmayan; bilgileri eksik, yanlış, çelişkili veya yönlendirilmiş biçimde aktarabilen anlatıcıdır. Ancak bir anlatıcının güvenilmez sayılması yalnızca yalan söylemesine bağlı değildir. Anlatıcının olayları yanlış anlaması, bilgisinin sınırlı olması, kendi değer yargılarının etkisinde kalması veya gerçeği farkında olmadan çarpıtması da güvenilmezliğe yol açabilir.

Güvenilmez anlatıcı kavramının anlaşılabilmesi için gerçek yazar, anlatıcı ve ima edilen yazar arasındaki ayrım önemlidir. Gerçek yazar, eseri kaleme alan kişidir; anlatıcı ise kurmaca dünyanın içinde olayları aktaran sestir. İma edilen yazar ise gerçek yazarın doğrudan kendisi değil, okurun metnin bütününden hareketle zihninde oluşturduğu yazar imgesidir. Başka bir ifadeyle okur; olayların kuruluşu, kişilerin sunuluş biçimi, anlatıcının davranışları ve metindeki çeşitli işaretlerden hareket ederek eserin arkasındaki düşünsel ve değerler sistemini sezmeye çalışır.

Anlatıcının söyledikleri ile metnin bütününden çıkarılan bu değerler ve anlam dünyası arasında uyum varsa anlatıcı güvenilir, aralarında belirgin bir mesafe veya çatışma ortaya çıkıyorsa güvenilmez olarak değerlendirilebilir. Dolayısıyla güvenilmezlik yalnızca anlatıcının özelliklerinden doğmaz; anlatıcı, metin ve okur arasındaki etkileşimin sonucunda ortaya çıkar.

Bu noktada okur, güvenilmez anlatıcının belirlenmesinde merkezi bir konuma sahiptir. Okur, anlatıcının söylediklerini pasif biçimde kabul etmek yerine metindeki çelişkileri, eksiklikleri ve boşlukları takip eder. Anlatıcının anlattıkları ile metnin başka unsurları arasında uyuşmazlık gördüğünde anlatıcıdan şüphelenmeye başlar. Böylece anlatıcı ile okur arasındaki klasik güven ilişkisi bozulur ve okur, anlatılanların ardındaki başka bir gerçeği araştırmaya yönelir.

Bir anlatıcının güvenilmez olduğuna işaret edebilecek başlıca özellikler şüphe, çelişki, yanlışlık, eksiklik, sınırlı bilgi, problemli değer yargıları, anlatıcının metne aşırı müdahalesi ve okuru yönlendirmeye çalışmasıdır. Anlatıcı bazı olayları yanlış aktarabilir, bazı bilgileri gizleyebilir, olayları hatalı yorumlayabilir veya kişileri kendi bakış açısına göre değerlendirebilir. Bu nedenle güvenilmezlik; yanlış veya eksik aktarma, yanlış veya eksik yorumlama ve yanlış veya eksik değerlendirme biçimlerinde ortaya çıkabilir.

Anlatıcının güvenilirliğini belirlerken yalnızca söylediklerine değil, bakış açısına, olaylara olan mesafesine ve kullandığı söyleme de dikkat etmek gerekir. Olayların kim tarafından görüldüğü, anlatıcının hangi bilgilere ulaşabildiği, karakterlerin düşüncelerini ne ölçüde bildiği, kendi yorumlarını anlatıya ne kadar kattığı ve okuru yönlendirmeye çalışıp çalışmadığı güvenilmezliğin belirlenmesinde önem taşır.

Güvenilmez anlatıcı aynı zamanda bilinçli bir anlatım stratejisi olarak kullanılabilir. Yazar, okurda merak ve şüphe oluşturmak, anlatıyı karmaşıklaştırmak, ironi yaratmak, tekinsiz bir atmosfer meydana getirmek veya okurun metne daha aktif biçimde katılmasını sağlamak amacıyla güvenilmez bir anlatıcı oluşturabilir. Böyle bir metinde okur, kendisine anlatılanları olduğu gibi kabul etmek yerine sürekli sorgulamak zorunda kalır.

Bu anlatıcı tipi özellikle modern ve postmodern anlatılarda önemli bir kullanım alanı bulmuştur. Geleneksel anlatılardaki anlatıcı çoğunlukla olaylara hâkim, bilgili ve okurun güvenebileceği bir konumdayken modern ve özellikle postmodern anlatılarda bu otorite zayıflamıştır. Anlatıcı artık kusurları, bilgi eksiklikleri ve çelişkileri bulunan sıradan bir insan gibi davranabilir. Böylece tek ve kesin bir gerçeğin aktarılması yerine farklı gerçekliklerin ve yorumların bir arada bulunduğu bir anlatı dünyası ortaya çıkar.

Postmodern anlatının oyunsuluk, çoklu bakış açısı, üstkurmaca, gerçek ile kurmaca arasındaki sınırların bulanıklaşması ve okurun etkin hâle gelmesi gibi özellikleri güvenilmez anlatıcı için oldukça elverişli bir ortam yaratır. Fantastik anlatılarda olayların gerçek mi doğaüstü mü olduğunun belirsiz bırakılması, polisiyelerde çözümle ilgili eksik veya yanlış bilgilerin verilmesi, aynı olayın farklı kişiler tarafından farklı biçimlerde anlatılması ya da zihinsel açıdan sağlıklı olmayan karakterlerin anlatıcı konumuna getirilmesi güvenilmez anlatıcının farklı görünümleridir.

Türk edebiyatında postmodernist özellikler taşıyan

Yazar	Yapıt
Hasan Ali Toptaş	Gölgesizler
Bilge Karasu	Gece
Pınar Kür	Bitmeyen Aşk
Orhan Pamuk	Beyaz Kale
Orhan Pamuk	Benim Adım Kırmızı
Ahmet Altan	Dört Mevsim Sonbahar
Adalet Ağaoğlu	Romantik Bir Viyana Yazı

güvenilmez anlatıcının görülebileceği eserler arasında değerlendirilir. Bu eserlerin önemli ortaklıklarından biri üstkurmaca tekniğinden yararlanmalarıdır. Hikâye içinde hikâye biçiminde kurulan farklı anlatı katmanları farklı anlatıcıların ortaya çıkmasına imkân verir. Bu anlatıcıların bilgi saklaması, çelişkili açıklamalarda bulunması veya olayları kendi amaçlarına göre yorumlaması güvenilmezlik oluşturabilir. Fantastik ve yeraltı edebiyatı örneklerinde de benzer anlatıcı biçimlerine rastlanabilir.

Güvenilmez anlatıcının belirlenmesinde iki temel yaklaşım öne çıkar. Bunlardan biri anlatıcı ile metnin ima ettiği değerler sistemi arasındaki uyumsuzluğa yoğunlaşırken diğeri okurun metindeki çelişkileri nasıl algıladığına odaklanır. Her iki yaklaşımda da anlatıcının söyledikleri ile anlatının bütünü arasındaki uyumsuzluk temel önem taşır.

Bununla birlikte güvenilmez anlatıcı kavramının en önemli problemi öznelliktir. Çünkü anlatıcının güvenilmez olduğunu belirleyen kişi büyük ölçüde okurdur. Her okurun bilgi birikimi, kültürel çevresi, dünya görüşü, değerleri ve yaşadığı dönem farklıdır. Bir okurun çelişki veya problem olarak gördüğü bir durum başka bir okur tarafından olağan kabul edilebilir. Dolayısıyla aynı anlatıcı bir okura güvenilmez görünürken başka bir okura aynı ölçüde güvenilmez görünmeyebilir.

Bu durum anlatının dayandığı değerlerin ahlakî mi yoksa kültürel mi olduğu sorununu da beraberinde getirir. Toplumların değer yargıları zaman içinde değişebildiği için bir anlatıcının belirli bir dönemde problemli görülen düşünceleri başka bir dönemde farklı biçimde değerlendirilebilir. Böylece güvenilmezliğin derecesi yalnızca metne değil, metni okuyan kişinin ve dönemin şartlarına da bağlı hâle gelir.

Ancak okurun yorum özgürlüğü sınırsız değildir. Bir anlatıcı yalnızca okurun kişisel düşüncelerine uymadığı için güvenilmez sayılamaz. Güvenilmezliğin metinde izlenebilir kanıtlara dayanması gerekir. Çelişkiler, bilgi boşlukları, yanlış aktarımlar, tutarsız davranışlar, anlatıcının sınırlı bakış açısı veya anlatının başka bölümleriyle uyuşmayan değerlendirmeler bu kanıtları oluşturabilir. Böylece güvenilmez anlatıcının belirlenmesinde okurun öznel yorumuyla metnin nesnel göstergeleri arasında bir denge kurulması gerekir.

Sonuç olarak güvenilmez anlatıcı, kesin sınırlarla tanımlanabilen ve bütün metinlere aynı ölçütlerle uygulanabilen basit bir anlatıcı türü değildir. Güvenilirlik ve güvenilmezlik arasında kesin bir çizgiden çok dereceli bir ilişki vardır. Aynı anlatıcı bazı konularda güvenilir, bazı konularda güvenilmez olabilir. Bu nedenle güvenilmez anlatıcıyı belirlemek için anlatının tamamını; anlatıcının bilgisini, bakış açısını, söylemini, değerlerini, metindeki çelişkileri ve okurun bunları nasıl algıladığını birlikte değerlendirmek gerekir.

Makalenin ulaştığı temel düşünce şudur: Güvenilmez anlatıcı, yalnızca anlatıcının bir özelliği değil; metin, anlatıcı ve okur arasındaki etkileşim sonucunda ortaya çıkan bir anlatı olgusudur. Okura metni yorumlama özgürlüğü verirken bu özgürlüğü metindeki kanıtlarla sınırlar. Özellikle postmodern edebiyatın çok parçalı, oyunsu ve kesin anlamlardan kaçınan yapısı içerisinde güvenilmez anlatıcı, okuru pasif bir dinleyici olmaktan çıkararak anlatının anlamını kuran etkin bir katılımcıya dönüştürür. Bu nedenle kavramın kuramsal tartışmalarından çok, farklı edebî eserlerde nasıl ortaya çıktığını inceleyen uygulamalı çalışmalarla daha iyi anlaşılabileceği sonucuna varılmaktadır.

“Güvenilmez anlatıcı” kavramını edebiyat kuramında sistemli biçimde kullanan isim, Amerikalı edebiyat eleştirmeni Wayne C. Booth olmuştur. Booth, 1961 yılında yayımlanan The Rhetoric of Fiction adlı eserinde anlatıcının sözleri ve davranışları eserin değerleriyle uyuşmadığında anlatıcının güvenilirliğinin sorgulanacağını belirtmiştir.

Güvenilmez anlatıcıyı daha iyi anlayabilmek için öncelikle anlatıcı türleri ve bakış açıları arasındaki ilişki bilinmelidir; çünkü anlatıcı, kurmaca metinde olayları okuyucuya aktaran kişidir; yazarın kendisi değildir.

Güvenilmez Anlatıcı ile Yazar Aynı Kişi midir?

Güvenilmez anlatıcı tekniğinde en sık yapılan hata, anlatıcının görüşlerini doğrudan yazara mal etmektir.

Bir romandaki anlatıcı:

• Yazar tarafından oluşturulmuş kurmaca bir sestir.
• Olayların içinde yer alan bir karakter olabilir.
• Yanlış düşünebilir veya yanlış bilgi verebilir.
• Ahlaki açıdan sorunlu davranışları savunabilir.
• Kendisini haklı göstermek için olayları değiştirebilir.

Dolayısıyla bir anlatıcının bencil, önyargılı, yalancı ya da bilgisiz olması, yazarın da aynı özelliklere sahip olduğu anlamına gelmez. Tam tersine yazar, anlatıcının kusurlarını görünür hâle getirerek onu eleştiriyor olabilir.

Bu noktada metnin söylediği ile anlatıcının söylediği birbirinden ayrılmalıdır. Güvenilmez anlatıcının bulunduğu eserlerde metnin gerçek anlamı, çoğu zaman anlatıcının sözlerinin arasında veya arkasında gizlidir.

Güvenilmez Anlatıcının Özellikleri Nelerdir?

Güvenilmez anlatıcılar birbirinden farklı özellikler gösterebilir. Bununla birlikte bu tür anlatıcılarda genellikle şu belirtiler görülür:

• Olayları yalnızca kendi açısından aktarır.
• Kendisini sürekli haklı çıkarmaya çalışır.
• Önceki sözleriyle çelişen bilgiler verir.
• Bazı olayları hatırlamadığını söyler.
• Önemli ayrıntıları okuyucudan saklar.
• Diğer kişilerin sözlerini yanlış yorumlar.
• Kendi kusurlarını küçümserken başkalarının kusurlarını büyütür.
• Gerçekle hayali birbirinden ayırmakta zorlanır.
• Okuyucunun açıkça fark ettiği durumları anlayamaz.
• Yaptığı davranışların ahlaki sonuçlarını göremez.
• Yaşananları korku, kıskançlık, öfke veya çıkar duygusuyla değerlendirir.

Bu özelliklerden yalnızca birinin bulunması anlatıcının mutlaka güvenilmez olduğunu göstermez. Asıl belirleyici unsur, anlatıcının verdiği bilgiler ile metindeki diğer işaretler arasında sürekli bir uyuşmazlık bulunmasıdır.

Güvenilmez Anlatıcı Her Zaman Yalan mı Söyler?

Hayır. Güvenilmez anlatıcı ile yalancı anlatıcı aynı şey değildir.

Bazı anlatıcılar okuyucuyu bilinçli olarak kandırır. Bazıları ise anlattıklarının doğru olduğuna gerçekten inanır. Bu ikinci gruptaki anlatıcıların güvenilmezliği; bilgisizlikten, çocukluktan, unutkanlıktan, ruhsal sorunlardan, önyargılardan veya kendini kandırma eğiliminden kaynaklanabilir.

Örneğin bir çocuk anlatıcı, yetişkinler arasındaki bir tartışmanın gerçek nedenini anlayamayabilir. Gördüklerini doğru aktarsa bile yaptığı yorum yanlış olabilir. Böyle bir anlatıcı yalan söylemez; ancak olayların anlamını kavrayamadığı için anlatımı bütünüyle güvenilir değildir.

Benzer biçimde yaşlı bir anlatıcı geçmişte yaşananları yanlış hatırlayabilir. Kendi başarısızlıklarıyla yüzleşmek istemeyen bir kişi de olayları farkında olmadan değiştirebilir.

Bu nedenle güvenilmezlik, her zaman kötü niyet anlamına gelmez.

Güvenilmez Anlatıcı Türleri

Güvenilmez anlatıcılar için bütün araştırmacıların kabul ettiği tek bir sınıflandırma bulunmaz. Bununla birlikte metin incelemelerinde kullanılabilecek başlıca güvenilmez anlatıcı türleri şöyle sıralanabilir:

1. Bilinçli Olarak Yanıltan Anlatıcı

Bu anlatıcı, gerçeği bildiği hâlde bazı bilgileri okuyucudan saklar veya olayları kasıtlı olarak değiştirir.

Amacı:

• İşlediği bir suçu gizlemek,
• Kendisini masum göstermek,
• Başka bir kişiyi suçlamak,
• Okuyucunun dikkatini farklı bir yöne çekmek olabilir.

Özellikle polisiye ve gerilim romanlarında bu anlatıcı türü etkili bir sürpriz son hazırlamak için kullanılır.

2. Kendini Kandıran Anlatıcı

Kendini kandıran anlatıcı, olayların gerçek yüzüyle karşılaşmak istemez. Başarısızlıklarını, korkularını veya ahlaki kusurlarını kabul etmek yerine kendisi için daha rahat bir hikâye oluşturur.

Bu anlatıcı:

• Davranışlarına sürekli mazeret bulur.
• Kendi sorumluluğunu küçümser.
• Başkalarını suçlamaya eğilimlidir.
• Geçmişi olduğundan daha güzel gösterebilir.
• Kendisini tarafsız ve dürüst biri olarak tanıtabilir.

Fakat metindeki ayrıntılar, anlatıcının söylediği kişi ile gerçekte olduğu kişi arasında önemli bir fark bulunduğunu gösterir.

3. Bilgisi Sınırlı veya Saf Anlatıcı

Çocuklar, deneyimsiz kişiler veya içinde bulundukları dünyayı yeterince tanımayan karakterler bu gruba girebilir.

Bu anlatıcılar gördüklerini doğru biçimde aktarabilir; ancak olayların nedenlerini yanlış değerlendirir. Okuyucu, anlatıcının anlayamadığı gerçekleri onun sözlerinden hareketle çıkarır.

Buradaki güvenilmezlik, dürüstlük eksikliğinden değil, bilgi ve kavrayış yetersizliğinden doğar.

4. Belleği Zayıf Anlatıcı

Olayları uzun zaman sonra anlatan kişiler, geçmişi eksik veya yanlış hatırlayabilir. Hafıza, yaşananların birebir kaydı değildir. Kişinin bugünkü duyguları ve ihtiyaçları, geçmişi anlatma biçimini değiştirebilir.

Belleği zayıf anlatıcı:

• Tarihleri karıştırabilir.
• Olayların sırasını değiştirebilir.
• Bazı kişileri olduğundan farklı hatırlayabilir.
• Unuttuğu bölümleri tahminleriyle tamamlayabilir.

Bu tür anlatıcılarda “hatırladığım kadarıyla”, “yanılıyor olabilirim” veya “o gün tam olarak ne olduğunu bilmiyorum” gibi ifadeler dikkat çekebilir.

5. Ruhsal Algısı Bozulmuş Anlatıcı

Bazı eserlerde anlatıcının gerçeklik algısı korku, travma, takıntı veya ruhsal bir rahatsızlık nedeniyle bozulmuştur.

Bu anlatıcı:

• Gerçek olaylarla hayalleri karıştırabilir.
• Başkalarının kendisine zarar vermek istediğini düşünebilir.
• Olağan durumları tehdit olarak algılayabilir.
• Zihninde kurduğu olayları yaşanmış gibi anlatabilir.

Okuyucu, anlatıcının dünyasına yaklaştıkça neyin gerçek, neyin zihinsel bir kurgu olduğunu ayırt etmeye çalışır.

6. Ahlakî Bakımdan Güvenilmez Anlatıcı

Bu anlatıcı olayları doğru aktarabilir; ancak yaptığı ahlaki değerlendirmeler sorunludur. Zulmü, ayrımcılığı, bencilliği veya şiddeti doğal ve haklı gösterebilir.

Okuyucu olayların doğruluğundan çok anlatıcının değer yargılarını sorgular. Anlatıcının normal kabul ettiği davranışlar, eserin bütünü içinde eleştiriliyor olabilir.

Güvenilmez Anlatıcı Nasıl Anlaşılır?

Bir metinde güvenilmez anlatıcının bulunup bulunmadığını belirlemek için yalnızca anlatıcının söylediklerine değil, metnin tamamına bakılmalıdır.

Anlatıcının Kendi İçindeki Çelişkiler

Anlatıcı, metnin başında söylediği bir sözü daha sonra inkâr edebilir. Aynı olayın farklı bölümlerde farklı biçimde anlatılması da güvenilmezlik işareti olabilir.

Örneğin anlatıcı önce bir kişiyi hiç tanımadığını söyler, ilerleyen sayfalarda ise o kişiyle ilgili yalnızca yakınlarının bilebileceği ayrıntılar verir.

Anlatılanlarla Olayların Uyuşmaması

Anlatıcı kendisini cesur biri olarak tanıtabilir; ancak olaylar karşısındaki davranışları sürekli korkakça olabilir. Kendisini cömert olarak nitelendirirken çevresindeki herkesi çıkarları için kullanabilir.

Bu durumda okuyucu, anlatıcının kendisi hakkındaki değerlendirmelerine değil, davranışlarına güvenir.

Diğer Karakterlerin Tepkileri

Diğer karakterlerin sözleri ve davranışları, anlatıcının aktardığı bilgilerle çelişebilir.

Anlatıcı herkes tarafından sevildiğini düşünebilir; ancak çevresindeki kişiler ondan uzak duruyor olabilir. Metin bu uzaklaşmanın nedenini açıkça söylemese bile okuyucu, anlatıcının kendisini doğru değerlendiremediğini fark eder.

Eksik Bırakılan Bilgiler

Anlatıcı bazı olayların üzerinden hızla geçebilir. Özellikle kendisini zor durumda bırakabilecek konularda ayrıntı vermekten kaçınması dikkat çekicidir.

“Bu olayın üzerinde durmaya gerek yok.” veya “Sonrasında ne olduğunu anlatmak istemiyorum.” gibi cümleler, saklanan bir gerçeğe işaret edebilir.

Abartılı Savunmalar

Anlatıcının daha kimse onu suçlamadan kendisini savunmaya başlaması da önemli bir ipucudur.

Örneğin:

“Ben hiçbir zaman kıskanç biri olmadım. Onun başarısını küçümsememin kıskançlıkla hiçbir ilgisi yoktu.”

Bu sözler, anlatıcının iddiasının tersini düşündürebilir. Gereğinden fazla savunma, bastırılan bir suçluluk veya kıskançlık duygusunu açığa çıkarabilir.

Güvenilmez Anlatıcı ile Kahraman Anlatıcı Arasındaki Fark

Güvenilmez anlatıcıların önemli bir bölümü, olayları birinci kişi ağzıyla anlatan kahraman anlatıcılardır. Ancak her kahraman anlatıcı güvenilmez değildir.

Kahraman anlatıcı, olayları “ben” diliyle aktarır ve yalnızca kendi bildiklerini anlatır. Bilgisinin sınırlı olması, tek başına onu güvenilmez yapmaz.

Aradaki temel fark şöyledir:

Kahraman anlatıcı	Güvenilmez anlatıcı
Olayları kendi bakış açısından anlatır.	Olayları eksik, yanlış veya çarpıtılmış biçimde anlatabilir.
Her şeyi bilmemesi doğaldır.	Bildiği şeyleri saklayabilir veya yanlış yorumlayabilir.
Sınırlı bilgiye sahip olabilir.	Okuyucunun güvenini sarsan çelişkiler oluşturur.
Söyledikleri metin içinde doğru kabul edilebilir.	Söylediklerinin doğruluğu metin tarafından sorgulatılır.

Dolayısıyla “birinci kişi anlatımı” ile “güvenilmez anlatım” birbirinin eş anlamlısı değildir.

Güvenilmez Anlatıcı ile Sınırlı Anlatıcı Aynı mıdır?

Hayır. Sınırlı anlatıcı, yalnızca belirli bir karakterin bildiklerine ve gördüklerine ulaşabilir. Bu anlatıcının her şeyi bilmemesi teknik bir sınırlılıktır.

Güvenilmez anlatıcıda ise asıl sorun bilgi miktarı değil, verilen bilgilerin doğruluğu veya yorumlanma biçimidir.

Bir anlatıcı:

• Az şey bilebilir fakat bildiklerini doğru aktarabilir.
• Çok şey bilebilir fakat bunları bilinçli olarak çarpıtabilir.
• Olayları doğru aktarabilir fakat anlamlarını yanlış değerlendirebilir.

Bu nedenle anlatıcının sınırlı olması, güvenilmez olduğu anlamına gelmez. Güvenilmezlik için okuyucunun anlatıcının sözlerinden kuşku duymasını sağlayan metinsel işaretlerin bulunması gerekir.

Özgün Güvenilmez Anlatıcı Örneği

Aşağıdaki kısa metin, güvenilmez anlatıcının nasıl kurulabileceğini göstermektedir:

O gece evden çıkmadığımı daha önce de söyledim. Zaten yağmur o kadar şiddetliydi ki dışarı adım atmak mümkün değildi. Komşuların beni istasyonun yanında gördüklerini söylemeleri gülünç. İnsanlar karanlıkta herkesi birbirine benzetebilir. Üstelik eski kahverengi paltomu yıllardır giymiyorum. Polislerin paltomun cebinden bulduklarını söyledikleri tren bileti de mutlaka bana ait değildir. Ben biletin üzerinde saat yazdığını bile görmedim.

Bu parçada anlatıcının güvenilmez olabileceğini gösteren birkaç işaret vardır:

• Evden çıkmadığını gereğinden fazla vurgulamaktadır.
• Komşuların tanıklığını hemen değersizleştirmektedir.
• Polislerin bulduğu palto ve bilet hakkında savunma yapmaktadır.
• Bileti görmediğini söylediği hâlde üzerinde saat bulunduğunu bilmektedir.
• Kendisini doğrudan suçlayan açık bir bilgi verilmeden suçlamalara cevap vermektedir.

Okuyucu, anlatıcının “Evden çıkmadım.” sözünü kabul etmek yerine ayrıntılar arasındaki çelişkileri değerlendirir. Böylece gerçeğin anlatıcının söylediğinden farklı olabileceği sonucuna ulaşır.

Türk Edebiyatında Güvenilmez Anlatıcı Örnekleri

Saatleri Ayarlama Enstitüsü

Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü adlı romanında olaylar Hayri İrdal’ın ağzından anlatılır. Hayri İrdal, kendi hayatını ve çevresindeki kişileri anlatırken zaman zaman çelişkili değerlendirmeler yapar. Kendisi hakkındaki yorumları ile okuyucunun olaylardan çıkardığı sonuçlar her zaman uyuşmaz.

Romanın ironik yapısı, okuyucunun Hayri İrdal’ın söylediklerini doğrudan kabul etmesini engeller. Anlatıcının olayları anlamlandırma biçimi, romanın toplumsal eleştirisinin önemli parçalarından biridir. Eserin anlatı özellikleri hakkında ayrıntılı bilgi için Saatleri Ayarlama Enstitüsü incelemesine bakılabilir.

Seviyye Talip

Halide Edip Adıvar’ın Seviyye Talip romanında Fahir’in tuttuğu günlükler anlatının önemli bölümünü oluşturur. Fahir, yaşananları kendi bakış açısından aktarırken davranışlarını açıklamaya ve kendisini haklı göstermeye çalışır.

Ancak sözleri arasındaki çelişkiler ve diğer kişilere yaklaşımı, okuyucunun onun yorumlarını sorgulamasına yol açar. Günlük biçiminin sağladığı kişisel anlatım, Fahir’in iç dünyasını gösterirken aynı zamanda anlatının tek taraflılığını da belirginleştirir. Seviyye Talip romanı incelemesinde Fahir’in anlatıcılığı ve romandaki anlatım teknikleri ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.

Yeni Turan

Halide Edip Adıvar’ın Yeni Turan romanında olaylar Âsım’ın bakış açısından aktarılır. Âsım, geçmişte yaşananları anlatırken kendi korkularını, bağlılıklarını ve hatalarını da açığa çıkarır.

Anlatıcının olaylara yeterince müdahale edememesi ve bazı gerçekleri açıkça söylemekte zorlanması, onun sınırlı ve zaman zaman yanılan bir anlatıcı olduğunu gösterir. Yeni Turan romanı incelemesi, anlatıcının gençlik dönemi ile olayları sonradan değerlendiren yönü arasındaki farklılığı ortaya koymaktadır.

Galiz Kahraman

İhsan Oktay Anar’ın Galiz Kahraman adlı romanında anlatım; ironi, abartı, oyun ve toplumsal eleştiri üzerine kuruludur. Karakterlerin kendilerini algılama biçimleri ile metnin onları gösterme biçimi arasındaki mesafe, güvenilmez anlatım etkisini güçlendirir.

Romanın anlatı yapısında güvenilmez anlatıcı, kırık zaman algısı ve metinlerarasılık gibi modern ve postmodern teknikler bir arada kullanılır.

Güvenilmez Anlatıcı Tekniğinin İşlevleri

Yazarlar bu tekniği yalnızca okuyucuyu şaşırtmak için kullanmaz. Güvenilmez anlatıcı, eserin anlam ve yapı dünyasına çeşitli katkılar sağlar.

Okuru Etkin Hâle Getirir

Okuyucu, anlatılanları olduğu gibi kabul edemez. Çelişkileri fark etmek, eksik parçaları tamamlamak ve olayların gerçek biçimini yeniden kurmak zorundadır.

Merak ve Gerilim Oluşturur

Anlatıcının neyi sakladığı veya neden gerçeği değiştirdiği sorusu, anlatının temel merak unsurlarından biri hâline gelebilir.

Karakterin Psikolojisini Yansıtır

Anlatıcının olayları çarpıtma biçimi, onun korkularını, suçluluk duygusunu, kıskançlığını veya kendini kandırma eğilimini gösterir. Bu nedenle teknik, psikolojik romanlarda güçlü bir karakter çözümleme aracı olarak kullanılabilir.

Gerçeğin Göreceliliğini Sorgulatır

Aynı olay farklı kişiler tarafından farklı biçimlerde algılanabilir. Güvenilmez anlatıcı, tek ve kesin bir gerçeğe ulaşmanın her zaman kolay olmadığını gösterir.

İroni Oluşturur

Anlatıcı kendisini akıllı, dürüst veya başarılı biri olarak görürken okuyucu tam tersini düşünebilir. Anlatıcının söyledikleri ile okuyucunun anladıkları arasındaki bu mesafe, anlatı ironisini oluşturur.

Toplumsal Eleştiriyi Güçlendirir

Bir dönemin yanlışlarını normal kabul eden anlatıcı aracılığıyla toplumdaki değer bozulmaları gösterilebilir. Yazar doğrudan hüküm vermek yerine anlatıcının çelişkilerini görünür hâle getirir.

Güvenilmez Anlatıcı Tekniği Neden Etkilidir?

Bu teknik, insanın kendi hayatını anlatırken tamamen tarafsız olamayacağı düşüncesine dayanır. İnsanlar geçmişlerini seçerek hatırlar, hatalarını küçümser ve davranışlarına anlamlı gerekçeler bulmaya çalışır.

Güvenilmez anlatıcı, insan zihninin bu özelliğini kurmaca metnin yapısına taşır. Okuyucu yalnızca “Ne oldu?” sorusunu değil, şu soruları da sormaya başlar:

• Bu olayı kim anlatıyor?
• Anlatıcı neden böyle anlatıyor?
• Hangi bilgileri saklıyor?
• Kendisi hakkında neyi kabul etmek istemiyor?
• Gerçek ile yorum nerede birbirinden ayrılıyor?
• Metin, anlatıcının sözlerini doğruluyor mu?

Bu sorular anlatının anlamını derinleştirir. Böylece eser, yalnızca olayların anlatıldığı bir metin olmaktan çıkar; hakikat, bellek, kimlik ve yorum üzerine düşünmeye yönelten çok katmanlı bir yapıya dönüşür.

Bir Metinde Güvenilmez Anlatıcı Nasıl İncelenir?

Bir roman veya hikâyeyi incelerken aşağıdaki sıra izlenebilir:

1. Anlatıcının kim olduğu belirlenir.
   Olayların içinde mi, dışında mı bulunduğu tespit edilir.
2. Bakış açısı incelenir.
   Kahraman, gözlemci veya hâkim bakış açılarından hangisinin kullanıldığı belirlenir.
3. Anlatıcının bilgi kaynakları sorgulanır.
   Anlattıklarını görmüş müdür, başkasından mı duymuştur, yoksa tahmin mi etmektedir?
4. Çelişkiler bulunur.
   Anlatıcının farklı bölümlerde verdiği bilgiler karşılaştırılır.
5. Diğer karakterlerin tepkileri değerlendirilir.
   Bu tepkilerin anlatıcının yorumlarını doğrulayıp doğrulamadığına bakılır.
6. Eksik bırakılan olaylar belirlenir.
   Anlatıcının hangi konuları anlatmaktan kaçındığı incelenir.
7. Anlatıcının amacı sorgulanır.
   Kendini savunmak, birini suçlamak, geçmişini güzelleştirmek veya okuyucuyu yanıltmak isteyip istemediği araştırılır.
8. Metnin genel anlamıyla karşılaştırma yapılır.
   Anlatıcının değerleri ile eserin ortaya koyduğu değerlerin uyuşup uyuşmadığı değerlendirilir.

Roman çözümlemelerinde anlatıcının yanı sıra olay örgüsü, kişiler, zaman ve mekân gibi unsurlar da birlikte ele alınmalıdır. Bu konuda roman inceleme planından yararlanılabilir.

Güvenilmez Anlatıcı Hakkında Sık Yapılan Hatalar

Her Birinci Kişi Anlatıcıyı Güvenilmez Saymak

Bir anlatıcının “ben” diliyle konuşması, onun güvenilmez olduğunu göstermez. Birinci kişi anlatıcının bilgisi sınırlıdır; fakat anlattıkları doğru olabilir.

Bilgisizliği Yalancılıkla Karıştırmak

Anlatıcı bazı gerçekleri bilmiyor olabilir. Bilmediği bir konuyu yanlış yorumlaması ile gerçeği bilinçli olarak saklaması aynı durum değildir.

Anlatıcının Görüşünü Yazarın Görüşü Sanmak

Kurmaca anlatıcı, yazarın oluşturduğu bir karakterdir. Anlatıcının savunduğu düşünceler doğrudan yazara yüklenemez.

Sürpriz Son Bulunan Her Eseri Güvenilmez Anlatımla Açıklamak

Bir eserin sonunda beklenmedik bir olayın ortaya çıkması, tek başına güvenilmez anlatıcı tekniğinin kullanıldığını göstermez. Anlatıcının güvenilirliğini sorgulatan metinsel belirtilerin bulunması gerekir.

Bütün Anlatılanların Yanlış Olduğunu Düşünmek

Güvenilmez anlatıcı her konuda yalan söylemek zorunda değildir. Anlattıklarının büyük bölümü doğru olabilir. Güvenilmezlik yalnızca belirli olaylar, yorumlar veya değer yargılarıyla sınırlı kalabilir.

Sonuç

Güvenilmez anlatıcı tekniği, okuyucunun anlatıcının sözlerini sorgulamasına dayanan etkili bir anlatım yöntemidir. Bu teknikte anlatıcı; olayları yanlış hatırlayabilir, gerçeği bilinçli olarak saklayabilir, kendi davranışlarını haklı göstermeye çalışabilir veya yaşananların anlamını kavrayamayabilir.

Tekniğin temel özelliği, anlatıcının söyledikleri ile metnin gösterdikleri arasında bir mesafe oluşturmasıdır. Okuyucu bu mesafeyi fark ettiğinde anlatının gizli anlamlarını çözmeye başlar.

Bu nedenle güvenilmez anlatıcı, yalnızca şaşırtıcı sonlar hazırlayan bir kurgu aracı değildir. İnsan belleğinin, algısının ve kendini anlatma biçiminin ne kadar öznel olabileceğini gösteren güçlü bir edebî tekniktir. Başarılı biçimde kullanıldığında okuru metnin anlamını yeniden kurmaya, anlatılanları karşılaştırmaya ve görünen gerçeğin arkasını araştırmaya yöneltir.

Güvenilmez Anlatıcı Hakkında Sık Sorulan Sorular

Güvenilmez anlatıcı kısaca nedir?

Güvenilmez anlatıcı, verdiği bilgilerin veya yaptığı yorumların doğruluğu konusunda okuyucuda kuşku uyandıran anlatıcıdır. Olayları eksik, yanlış, taraflı veya çarpıtılmış biçimde aktarabilir.

Güvenilmez anlatıcı bir anlatım tekniği midir?

Evet. Güvenilmez anlatıcı, yazarın okuyucu ile anlatıcı arasında kuşkuya dayalı bir ilişki kurmasını sağlayan anlatı tekniğidir. Özellikle roman, hikâye, polisiye ve psikolojik anlatılarda kullanılır.

Güvenilmez anlatıcı her zaman birinci kişi midir?

Hayır. Güvenilmez anlatıcılar çoğunlukla birinci kişi ağzıyla konuşur; ancak üçüncü kişi anlatımlarında da güvenilmezlik oluşturulabilir. Belirleyici olan kullanılan kişi değil, anlatıcının aktardığı bilgilerin güvenilirliğidir.

Güvenilmez anlatıcı ile kahraman anlatıcı aynı mıdır?

Hayır. Kahraman anlatıcı, olayları yaşayan ve “ben” diliyle aktaran kişidir. Güvenilmez anlatıcı ise verdiği bilgilerin doğruluğu sorgulanan anlatıcıdır. Bir kahraman anlatıcı güvenilir de güvenilmez de olabilir.

Güvenilmez anlatıcı nasıl tespit edilir?

Anlatıcının kendi sözleriyle çelişmesi, önemli bilgileri saklaması, kendisini sürekli savunması, diğer karakterlerin tepkilerini yanlış yorumlaması ve olaylarla anlatıcının değerlendirmeleri arasında uyuşmazlık bulunması güvenilmezliğin başlıca belirtileridir.

Güvenilmez anlatıcı neden kullanılır?

Okuyucuda merak oluşturmak, gerilimi artırmak, karakterin psikolojisini göstermek, ironi yaratmak ve gerçeğin öznel yönünü sorgulatmak amacıyla kullanılır.

Güvenilmez anlatıcı yalan söylemek zorunda mıdır?

Hayır. Anlatıcı dürüst olduğu hâlde bilgisizlik, unutkanlık, önyargı veya yanlış algılama nedeniyle güvenilmez olabilir. Güvenilmezlik her zaman bilinçli aldatmadan kaynaklanmaz.