Türkiye Türkçesinde Düz Tümleç (Nesne)

8. Fiil-Tamlayıcı İlişkisi Açısından Düz Tümleç

Cümlede fiilin bildirdiği iş, oluş ve hareketi tamamlayan ve pekiştiren unsurlara tamlayıcı denir. Düz tümleç ile ilgili sorunlardan biri de düz tümleç tamlayıcı farkının olup olmadığıdır. Dilciler arasında çokça tartışılan fiil tamlayıcı ilişkisi konusunda farklı görüşler ileri sürülmüştür.

Akerson, fiilleri, yönetim çerçevelerinde bulunması zorunlu ögelere göre; yalnızca özne isteyen fiilleri, tek değerli fiiller; özne ve -(y)I, -(y)A -DAn, ile (-ylA) ekli tümleyicilerinden biri veya özne-ad tümleci (yer gösterme şeklinde de olabilir — -DA ekiyle), özne -sıfat tümlecinden birini isteyen fiilleri, Çift (iki) değerli fiiller; özne-yön tümleci (bazen -DA, -DAn ekli iki tümleçle); özne -(y)I, -(y)A tümlecinden birini isteyen fiilleri, Üç değerli fiiller; özne -(y)I, -(y)A tümleci – tutar gösteren bir öge isteyen fiilleri, Dört değerli fiiller şeklinde dört gruba ayırır, (Akerson, 2002:128). Akerson‟un bu tasnifine değinen Boz: “Geçişli veya geçişsiz fiille kurulmuş bir cümlede +(y)A, +DA, +DAn, ve +ylA hâl eklerinden herhangi birini almış zorunlu ögenin adlandırması nasıl yapılacak? Nesne, eskiden beri kullandığımız ve sınırları az çok belirli bir kavram, peki hepsine birden nesne diyebilecek miyiz? Kaldı ki bunların tamamına nesne de diyemiyoruz. Acaba bunların hepsini içine alabilecek daha kapsamlı bir kavram yok mudur? Bir teklif olarak zorunlu tamlayıcı kavramı kabul edilemez mi?”(Boz, 2004: 509) diye sorar. Boz‟un bu yaklaşımını fiil-tamlayıcı ilişkisine dayandırdığı anlaşılıyor.

“Ata bir dost gibi bakmalı.” ve “Cama taş atmayın.” örneklerini veren Sinanoğlu‟na göre; birinci cümledeki “ata” kelimesi gerekli tamlayıcı öge, ikinci cümledeki “cama” kelimesi ise gerekli olmayan katma, genişletici ögedir. Düz tümleçlerin yalnız geçişli fiillerle kullanılan zorunlu ögeler olduğunu tamlayıcıların ise geçişli veya geçişsiz her türlü fiille kullanıldığını ancak her zaman zorunlu ögeler olmadıklarını belirtir (Sinanoğlu, 1957: 371).

Tamlayıcıların fiille kullanılıp kullanılmayacağının, fiilin anlamının belirlediğini söyleyen Sev, fiillerden durum eki almak zorunda olanlara tamlayıcılı eylemler, durum eki almak zorunda olmayan özne ile kullanılanlara tamlayıcısız eylemler demektedir (Sev, 2002:249).

Karahan‟ın: “Fiillerin bir cümlede isimlerle olan ilişkisini, karşıladıkları kılış, oluş ve durumun niteliği belirler. Bazı fiiller tamlayıcıya ihtiyaç duymayan bir anlam özelliğine sahiptir. Bazılarıysa mutlaka bir tamlayıcı ile kullanım alanına çıkarlar. Bu sebeple fiil-tamlayıcı ilişkisini esas alan bir sınıflandırmada fiillerin 1. Tamlayıcısız fiiller (öl-, doğ-, piş-,terle-, uza- vs) 2. Tamlayıcılı fiiller (ara-, iç-, döv-,temizle-, dans et-,evlen- vb.) şeklinde iki gruptan oluşmaktadır.” (Karahan,1997;211-213) şeklinde yaptığı tasnifin fiillerin zorunlu tümleç alıp almamalarına göre olduğunu ifade eden Boz, Karahan‟ın “tamlayıcısız fiiller” dediği fiillerin, zorunlu tümleç almayan fiiller olduğunu belirtir. Ancak bu fiillerin seçimlik tümleçler alabildiklerinin gözden kaçırılmaması gerektiğini vurgulayarak buradaki eksikliği giderir ya da yanlış anlaşılmanın önüne geçer (Boz, 2007:62-63).

Bir fiille doğru ve anlamlı bir cümle kurabilmek için o fiilin yönetim çerçevesine giren bütün ögeleri kullanmak gerektiğini söyleyen Erdoğan Boz: “Eylemin yönetim çerçevesinde mutlaka bulunması gereken ögeler; zorunlu tümleçler; diğerleri ise seçimlik tümleçlerdir. Özne de bir zorunlu tümleçtir. Ancak bu zorunluluk eylemin yönetim çerçevesinde bulunmaya bağlıdır. Ör. Edilgen eylemlerde böyle bir zorunluluk yoktur. Seçimlik tümleçler ise eylemlerin yönetim çerçevesinde bulunmayan yani eylemin gerçekleşmesiyle doğrudan ilgili olmayan ögelerdir. Zorunlu olmayan bu tümleçler; yer, yön, zaman, durum vb. bildirirler. Ör. “Başbakan bugün Antalya‟da bir fabrikanın açılışını gerçekleştiriyor.” tümcesinde zorunlu tümleçler; “Başbakan” ve “bir fabrikanın açılışını”, seçimlik tümleçler ise; “bugün” ve “Antalyada” dır.” diyerek tamlayıcıları zorunlu ve seçimlik tamlayıcılar olarak ikiye ayırmıştır (Boz, 2007:62-63).

Karahan‟ın tümleçlere eklenerek yönelme, bulunma ve uzaklaşma bildiren ekler, gerektiğinde seçimlik tümleç olabilirler (Karahan, 2004:29) şeklindeki yaklaşımı ile Kahraman‟ın, fiilleri anlam ve özelliklerine göre “geçişli filler” ve “geçişsiz fiiller” diye ikiye ayırarak geçişliliğin temel şartının düz tümleç almak olduğunu kabul edip geçişsiz fiillerin de +A, +DA, +DAn, +lA ekli tamlayıcılardan birine ihtiyaç duyabildiğini belirtmesini (Kahraman, 1996:360) dikkate aldığımızda; Doğan‟ın: “Fiil, özne dışında, etkilenen semantik rolünde olsun ya da olmasın, başka bir unsura gerek duyuyorsa fiilin ifade ettiği anlamın sunulması için gerekli olma ölçütüne dayanılarak geçişli sayılmış ve yönettiği sentaktik unsur da nesne kabul edilmiştir. Genellikle Türkçede geçişlilik, tamlayıcıya duyulan gereklilik ölçütüne göre değil, hem sentaktik biçime hem de semantik role göre yapılır. Yani cümlede bir varlığı etkileyen, nesne isteyen fiiller geçişli kabul edilir (Korkmaz 2003, s. 95). Bu nesne türü ya da yaklaşımı nesneden öte fiilin tamlayıcı ya da belirli sayı ve türde mantıksal ve sentaktik istem alma kapasitesiyle ilgilidir. Dolayısıyla fiilin aldığı bu ikinci tamlayıcıya nesne demek yanlış bir yaklaşım ve farklı bir dil düzeyi ile ilgilidir.

Çünkü nesne sentaktik bir unsurdur, fiilin iki ya da daha fazla tamlayıcı alabilmesi ise fiilin istemiyle ilgilidir ve idrak anlam bilimi açısından değerlendirilmelidir.” (Doğan,2010: 229) şeklindeki tespitinin ne kadar doğru ve yerinde olduğu anlaşılır.

Düz tümleç cümlede özneden sonra gelen zorunlu bir tamlayıcıdır. Ancak bu onun yardımcı öge olduğu gerçeğini değiştirmez. Nitekim öge ile tamlayıcı farklı şeylerdir. Düz tümleç zorunlu tamlayıcıdır. Ancak bütün zorunlu tamlayıcılar düz tümleç değildir. Durum ekli tamlayıcıların genellikle zorunlu tamlayıcı olduğu göz önüne alınırsa durum eki alan dolaylı tümleç, zarf tümleci olan ögelerin de zorunlu tamlayıcı olabildiği görülecektir. Ayrıca +A, +DA, +DAn, ve +lA ekli zorunlu tamlayıcılar hem geçişli hem de geçişsiz fiillere gelirken +I/+U ekli ve eksiz +0 tamlayıcılar sadece geçişli fiillere gelmektedir.