Belgisiz Sıfatlar

Belgisiz Sıfatlar

Belgisiz Sıfatlar, varlıkları tam olarak değil de aşağı yukarı, yaklaşık, belli belirsiz belirten sözcüklerdir:

“bir, birkaç, birçok, az, çok, biraz, birtakım, bütün, bazı, tüm, her, hiçbir, herhangi bir, kimi…”

  • birkaç öğrenci,
  • bütün insanlar,
  • bir kimse,
  • her çocuk,
  • başka gün,
  • kimi kez,
  • birçok insan,
  • birtakım belirtiler,
  • herhangi bir şehir,
  • hiçbir baba,
  • bazı konular,
  • falan kişi …

Belgisiz sıfatların belirttikleri adların çoğullanıp çoğullanmamaları kurallara bağlıdır:

Her, birkaç, hiçbir, her bir, herhangi bir, biraz … sıfatlarının belirttiği adlar çoğullanmaz:

  • Her koyun kendi bacağından asılır. (Atasözü)
  • Seçimlerde hür vatandaşlık hakkını kullanan hiçbir seçmen seza görmez. (Falih Rıfkı Atay)

♦ Ancak daha önce geçmiş sözcüklerle uyum sağlanması için çoğullanması gereken cümleler olabilir:

  • Lord Byron gibi, Victor Hugo gibi Alfred de Musset gibi, her kitapları iki üç yılda bir kere üç yüz bin nüsha basılmakta olan … (Namık Kemal)

♦ Bütün, birtakım … belgisiz sıfatlarının tamladığı adlar çoğul olur:

  • bütün insanlar,
  • birtakım kimseler…

Not: Asıl sayı sıfatı olan “bir” ile belgisiz sıfat olan “bir” :

“bir” kelimesi “tek” kelimesinin karşılığı ise asıl sayı sıfatıdır; değilse belgisiz sıfattır:

  • Bir çiçekle yaz olmaz. — bir tane çiçek. — asıl sayı sıfatı
  • Onu bir akşam vakti gördüm. — Herhangi bir akşam vakti — belgisiz sıfat

♦ Bir sözcüğünün cümleye kattığı anlama göre vurgusu da farklı olur:

  • Bir kalem aldım.

Vurgusuzdur (herhangi bir anlamında), belgisiz sıfattır.

  • Hastanın yanında bir kişi kalabilir.

Vurguludur, sayı sıfatıdır.

  • Bir fırtına, bir sağanak, bir dolu!.. Nereye sığınacağımızı bilemedik.

Kuvvetli belirtme vurgusuyla söylenir, abartılı bir niteleme özelliği vardır.

  • Bir ev almış ki görnelisin.

Çok güzel anlamında niteleme özelliği vardır.

Not: “Fazla” sözcüğü “artan, gereğini aşan” gibi bir anlam taşır. Bu nedenle “çok” anlamında kullanılması doğru değildir.