Türkçede Tekillik-Çoğulluk

Türkçede Tekil-Çoğul Adlar, Topluluk Adları ve Görevleri

Tekil Ad (İsim)

Tek bir varlığı anlatmaya yarayan addır.

  • çiçek,
  • taş,
  • çocuk,
  • öğrenci,
  • Atatürk,
  • Ankara,
  • üzüntü,
  • ülkü,
  • sevgi…
Çoğul Ad (İsim)

Birden çok varlığı anlatmaya yarayan addır. -lar/-ler ekiyle adlar çoğullanır.

  • dersler,
  • çiçekler,
  • taşlar,
  • öğrenciler,
  • ülküler,
  • üzüntüler,
  • okullar,
  • tarlalar…

Türkçede bütün sözcükler tekildir. Ad soyundan olan sözcüklerle eylemlerin üçüncü kişileri -ler ekiyle çoğullanır. -ler eki, kalın hecelerden sonra büyük ünlü uyumuna göre kalınlaşarak -lar olur:

evler, ağaçlar, bunlar, çalışkanlar, sözler, girerler, ahlar, eyvahlar, yazıklar, okuyorlar, anlatsınlar, birinciler, kazananlar, geldiler…

Çoğul Ekinin Diğer Görevlerde Kullanılışı:

Çoğul eki -ler, öz anlamından sıyrılarak adlara aile anlamı katar:

  • Oğuzlar, Selçuklular, Osmanlılar, Gazneliler…

I., II. kişilere ait iyelik eki almış soydaşlık adlarından sonra gelen -ler, çoğulluk anlamından sıyrılarak o soydan olanların birkaçını, hepsini ya da evlerini anlatmaya yarar:

  • Dedemler gelecek.
  • Dayımlar çağırıyor.
  • Ablanlara gidelim mi?…

♦ Tümleyeni (tamlayanı) düşmüş ad tamlamalarında, tümlenene getirilen -ler eki, kimi durumda, sonuna geldiği sözcüğün değil tümleyenlerin çoğul olduğunu göstermeye yarar:

  • Üç kardeş, kapı önünde oturup annelerini bekliyorlar.
  • Her şeylerini sattılar. Ellerinde bugün bir tek evleri var.
  • Pek çok sıkılmışlardı. O akşam bir tek liralarıyla ancak ekmek alacaklardı.
  • Bir inekleri, üç keçileri, iki koyunları var…

Çoğul ekinin abartma anlamında kullanıldığı da olur:

  • Kanlara boyanmak
  • Çocuğu güneşlerde gezdirmek
  • İşini gücünü yüz üstü bırakıp Afrikalara gitmek
  • Ben seninçün al kanlara boyandım.
  • Hasta ateşler içinde yatıyor.
  • Dünyalar kadar malı var…
  • Yağmurlar yağdı, gök gürledi ve yıldırımlar sakladı bir kâfirî kubbeye yıldırım indi.(Aşıkpaşazade Tarihi, XV.)

-ler çoğul ekinin yüceltme için, saygı için, nezaket için tekil kişilere ilişkin eylemlere ve adlara getirildiği de görülür:

  • Sayın bay evdeler mi?
  • Daha dönmediler mi?
  • Biraz önce valideleri hanımefendiyi gördüm…

♦ -ler eki, “bir” belgisiz sıfatıyla “zaman, vakit” sözcüklerinden oluşan tamlamalara gelince geçmişe yönelik sürerlik ayırıntısı katar:

  • Bir zamanlar biz de gençtik.
  • Bir vakitler gezilere çıkmayı severdik…

♦ -ler çoğul eki, sonuna geldiği adlara, kimi kez “aşağı yukarı, ona yakın…” gibi anlamlar katar:

  • Cem, altı yaşlarında bir çocuktur.
  • O sıralarda ben de okula yeni başlamıştım.
  • Saat iki sularında (sıralarında) sizi evinizden aradım…

♦ -ler + i birleşik eki sabah, akşam, gündüz, gece, yaz, bahar, öğle gibi belirli zaman adlarına; “her” belirtme sıfatının anlamını katar ve onları belirteç yapar:

  • Sabahları (her sabah) erken uyanırım.
  • Geceleri (her gece) uyku girmez gözüme.
  • Yazları (her yaz) yaylaya çıkar, kışları (her kış) ovaya inerler…
Topluluk Adları

Ordu, bölük, dizi, sürü, sınıf… sözcükleri birer addır ve tekildir. Bunların öteki tür adlarına benzemeyen yanları şöyle gösterilebilir:

“Koyun”, tür adıdır. Tekil kaldıkça bir tanedir. Oysa tür adı ve tekil olan “sürü”de birçok tekler vardır.

Topluluk adları da öbür tür adları gibi çoğullanır: ordular, bölükler, sınıflar, tamlamalar, sürüler…

Not: Türkçede bir de “-ºz” ekiyle yapılan çokluk anlamı vardır ki bu gruptaki kelimeleri de Topluluk adı sayabiliriz.

  • iki-z
  • beş-iz
  • dörd-üz