Aşık Edebiyatı Nazım Şekilleri

Âşık Edebiyatı Nazım Şekilleri

Aşık Edebiyatı Nazım Şekilleri

Aşık edebiyatı nazım şekilleri (biçimleri) şunlardır:

  1. Koşma
  2. Semai
  3. Varsağı
  4. Destan

1. KOŞMA

Koşma Nazım Şekli Özellikleri ve Örnekleri

  • Âşık Edebiyatı’nın en sevilen ve en yaygın olarak kullanılan şiir biçimidir.
  • Koşmalar genellikle lirik konularda söylenir.
  • Dörder mısralık bölümlerden oluşur. Dörtlük sayısı genelde üç ile beş arasında değişir. Altı dörtlükten oluşan koşmalar da vardır.
  • 11’li hece ölçüsüyle (6+5 ya da 4+4+3 duraklı olarak) yazılır/söylenir. 4+3 ve 4+4 kalıbıyla söylenmiş koşmalar da vardır.
  • Sözlü Türk Edebiyatın’daki koşuk nazım şeklinin devamı niteliğindedir.
  • Koşmalarda değişik kafiye örgüleri kullanılır. En yaygın kafiye örgüsü: abab cccb dddb cccb … veya; aaab cccb dddb… veya; xaxa bbbc ccca ddda… şeklindedir.
  • Son dörtlükte şairin adı veya mahlası geçer.
  • Koşmalar konu yönünden Divan Edebiyatı’ndaki Gazel ve şarkı‘ya benzer.
  • Türk Edebiyatı’nın tanınmış koşma şairleri Karacoğlan, Bayburtlu Zihni, Aşık Ömer ve Erzurumlu Emrah‘tır.
  • Genellikle saz eşliğinde, ezgiyle söylenen koşmalar, ezginin niteliğine göre “Acemi koşması, Ankara koşması, topal koşma, kesik kerem” gibi türlere ayrılır.
  • Aşk ve doğa konularının yanı sıra, ayrılık, özlem, yalnızlık, gurbet, sıla, ölüm gibi temaları işler.

Koşmalar konularına göre dört çeşittir:

a) Güzelleme:

Güzelleme; insan, hayvan ve tabiat güzelliklerinin anlatıldığı koşmalara denir. En ünlü şairi Karacaoğlan (17. yy)dır.

b) Koçaklama:

Koçaklama, yiğitçe bir anlatımla söylenen, kahramanlık ve savaş konulu koşmalardır. Bu türün en başarılı sanatçıları Köroğlu (16. yy) ve Dadaloğlu (19.yy)’dur.

c) Taşlama:

Taşlama, toplumun ve insanların eksik yönlerinin ele alınarak, bunların eleştirildiği koşmalardır. Aynı konunun işlendiği şiirler Divan Edebiyatı‘nda hiciv, Batı edebiyatında satir, çağdaş edebiyatta yergi olarak adlandırılır. Bu türün ünlü ozanı Seyrani (19. yy)’dir.

d) Ağıt:

Ağıtlar, ölüm ve doğal afetler üzerine özel bir ezgiyle söylenen koşmalardır. Ölüm konulu şiirlere Sözlü Türk Edebiyatı’nda Sagu, Divan Edebiyatı’nda Mersiye adı verilir.

Ayrıca bakınız ⇒ Koşma hakkında daha detaylı bilgi ve örnekler

2. SEMAİ

Semai Nazım Şekli Özellikleri ve Örnekleri

Semai, “işitilerek öğrenilen şiir” demektir.
Âşık edebiyatının kimi yönlerden koşmaya benzeyen bir nazım biçimidir.

Semainin başlıca özellikleri şunlardır:

  • 8’li hece ölçüsüyle söylenir.
  • Koşma gibi 3-6 dörtlükten oluşur.
  • Halk şiirinde aruzla söylenmiş semailer varsa da bunlar Divan şiirine özenen kimi ozanlar tarafından söylenmiştir.
  • Uyak düzeni koşmaya benzer.
  • Koşmada işlenen temalar ve konular semaide de işlenir.
  • Söyleyenleri bellidir.
  • Semainin de güzelleme, koçaklama, taşlama… gibi türleri vardır.

Genellikle aşk ve doğa konusu işlenir. Kafiye düzeni ve dörtlük sayısı bakımından Koşmaya benzer; fakat semailerde 8’li hece ölçüsü kullanılır. Ayrıca semailerin kendine özgü bir de ezgisi vardır. Karacoğlan‘ın semaileri ünlüdür.

ÖRNEK SEMAİ (Karacaoğlan)

ELİF

İncecikten bir kar yağar
Tozar Elif Elif diye
Deli gönül abdal olmuş
Gezer Elif Elif diye

Elif’in uğru nakışlı
Yavru balaban bakışlı
Yayla çiçeği kokuşlu
Kokar Elif Elif diye

Elif kaşlarını çatar
Gamzesi bağrıma batar
Ak elleri kalem tutar
Yazar Elif Elif diye

Evlerinin önü çardak
Elif’in elinde bardak
Sanki yeşil başlı ördek
Yüzer Elif Elif diye

Karac’oğlan eğmelerin
Gönül sevmez değmelerin
İliklenmiş düğmelerin
Çözer Elif Elif diye

3. VARSAĞI

Varsağı Nazım Şekli Özellikleri ve Örnekleri

  • Güneydoğu Anadolu’da yaşayan Varsak boyu ozanlarınca söylenen şiirlere varsağı denilmiştir.
  • Çok yaygın olmayan bir nazım biçimidir, ölçüsü ve uyak düzeni semai gibidir. (8’li ölçü, abab / cccb / dddb…) özel bir ezgisi vardır.
  • Genellikle 3-5 dörtlükten oluşur. Dörtlük sayısı daha fazla da olabilir.
  • Koşma ve semaide işlenen konu ve temalar varsağıda da işlenir.
  • Müziğinde ve sözlerinde meydan okuyan, babacan, erkekçe, yiğitçe bir hava duyulur. Bu da dörtlüklerin içindeki “bre” “hey” “behey” gibi ünlemlerle sağlanır.
  • Hayattan ve talihten şikayet üzerinde sık sık durulur.
  • Bu türün en güzel örneklerini Karacaoğlan vermiştir.

ÖRNEK VARSAĞI (Karacaoğlan)

VARSAĞI

Bre ağalar bre beyler
Ölmeden bir dem sürelim
Gözümüze kara toprak
Dolmadan bir dem sürelim

Amen hey Allahım aman
Ne aman bilir ne zaman
Üstümüzde çayır çemen
Bitmeden bir dem sürelim

Bana felek derler felek
Ne aman bilir ne dilek
Âhir ömrümüze helâk
Etmeden bir dem sürelim

Karacaoğlan der cânân
Güzelim sözüme inan
Bu ayrılık bize heman
Ermeden bir dem sürelim

4. DESTAN

Destan Nazım Şekli Özellikleri ve Örnekleri

Âşık edebiyatındaki destanı, ulusların başından geçen kahramanlık olaylarını anlatan destan (epope) ile karıştırmamalıdır. Âşık edebiyatındaki destanlar, toplumu yakından ilgilendiren savaş, ayaklanma, eşkıyalık, kıtlık, deprem, yangın gibi olaylar; toplumsal yergiler; cimrilik, dalkavukluk, mirasyedilik… gibi gülünç hayat olayları üzerinde durur.

Destanların diğer özellikleri şunlardır:

  • Duygusal öğelere hemen hiç yer verilmez.
  • 11’li ya da 8’li hece kalıbıyla söylenir.Uyak düzeni koşmaya benzer.
  • Konusu ve uzunluğu bakımından koşmadan ayrılır.
  • Dörtlüklerle oluşur. Halk şiirinin en uzun nazım biçimidir. Kimi destanlarda dörtlük sayısı yüzden fazladır. Dörtlük sayısı konunun özelliğine bağlıdır.
  • Kendine özgü bir ezgisi vardır.
  • Destanın son dörtlüğünde şair mahlasını söyler.
  • Konuları bakımından destanları savaş, yangın, deprem, salgın hastalık, ünlü kişilerin yaşamları, mizahi….gibi gruplandırabiliriz.
  • Seyranî ve Âşık Ömer bu alanda ünlüdür. Kayıkçı Kul Mustafa’nın Genç Osman Destanı ”en ünlüsüdür”.

Ayrıca bkz. ⇒ Aruz Ölçüsüyle Yazılan Halk Şiiri Nazım Biçimleri

Ayrıca bakınız ⇒

HALK EDEBİYATI NAZIM BİÇİMLERİ

Âşık Edebiyatı Nazım Biçimleri

Tasavvuf Edebiyatı Nazım Biçimleri

Anonim Halk Edebiyatı Nazım Biçimleri

HALK EDEBİYATI