Emir Kipi Nedir? Çekimi, Özellikleri ve Örnekleri

Emir Kipi Nedir? Çekimi, Olumsuzu, Özellikleri ve Örnekleri

Emir kipi; fiilde bildirilen işin, oluşun veya hareketin yapılmasını ya da yapılmamasını buyurma, isteme, yönlendirme yoluyla ifade eden dilek kipidir.

Emir kipi yalnızca sert bir buyruk anlamı taşımaz. Cümlenin söylenişine ve bağlama göre emir, rica, uyarı, yasaklama, izin, öğüt, dilek, dua gibi farklı anlamlar da kazanabilir.

Örnek:

Kapıyı kapat.
Lütfen biraz bekleyin.
Kimse buraya girmesin.
Allah yardımcınız olsun.

Bu cümlelerde fiiller emir kipiyle çekimlenmiştir; ancak cümlelerin taşıdığı anlamlar birbirinden farklıdır.

Emir Kipinin Eki Var mıdır?

Emir kipinin diğer kiplerde olduğu gibi bütün kişilerde kullanılan ortak bir kip eki yoktur.

Emir anlamı, fiilin kişilere göre aldığı özel çekim biçimleriyle ortaya çıkar.

Özellikle ikinci tekil kişide fiil kökü veya gövdesi hiçbir ek almadan kullanılır:

(sen) gel → Gel!
(sen) oku → Oku!
(sen) bekle → Bekle!
(sen) yaz → Yaz!

Bu nedenle emir kipinin temel gösterimi çoğu dil bilgisi tablosunda “eki yok” biçiminde verilir.

Emir Kipinin Kişilere Göre Çekimi

Emir kipinin birinci tekil kişi (ben) ve birinci çoğul kişi (biz) çekimi yoktur.

Gelmek fiilinin emir kipindeki çekimi şöyledir:

Kişi	Emir Kipi
Ben (I.tekil kişi)	Çekimi yoktur.
Sen (II.tekil kişi)	gel
O (III.tekil kişi)	gelsin
Biz (I.çoğul kişi)	Çekimi yoktur.
Siz (II.çoğul kişi)	gelin / geliniz
Onlar (III.çoğul kişi)	gelsinler

Cümle İçinde Örnekler

Hemen buraya gel.
O biraz burada beklesin.
Siz içeri girin.
Siz lütfen yerlerinize oturunuz.
Onlar da bizimle gelsinler.

Birinci Tekil ve Birinci Çoğul Kişide Neden Emir Çekimi Yoktur?

Kişi doğrudan kendisine emir veremeyeceği için emir kipinin “ben” ve “biz” kişilerine ait doğrudan çekimi bulunmaz.

Bu kişilerde benzer anlamlar çoğunlukla istek kipi ile karşılanır:

Ben geleyim.
Biz gelelim.
Ben başlayayım.
Biz başlayalım.

Dikkat: “Geleyim” ve “gelelim” biçimleri anlam bakımından bir işe yönelme veya öneri taşısa da emir kipi değil, istek kipidir.

Emir Kipinin İkinci Tekil Kişi Çekimi

İkinci tekil kişide emir kipi genellikle fiilin kök veya gövdesinin eksiz kullanılmasıyla oluşturulur.

gel- → gel
git- → git
oku- → oku
bekle- → bekle
çalış- → çalış

Örnek Cümleler

Buraya gel.
Kitabını aç.
Beni dikkatle dinle.
Biraz bekle.
Bu soruyu çöz.

Emir Kipinin Üçüncü Tekil Kişi Çekimi

Üçüncü tekil kişi emir çekiminde fiile büyük ve küçük ünlü uyumuna göre -sın, -sin, -sun, -sün biçimlerinden uygun olanı gelir.

bak + sın → baksın
gel + sin → gelsin
oku + sun → okusun
gör + sün → görsün

Örnek Cümleler

Ahmet buraya gelsin.
Çocuk biraz dinlensin.
Ayşe kitabı okusun.
O da gerçeği görsün.

Emir Kipinin İkinci Çoğul Kişi Çekimi

İkinci çoğul kişi emir çekiminde fiile genellikle -ın, -in, -un, -ün veya daha saygılı ve resmî anlatımda -ınız, -iniz, -unuz, -ünüz biçimleri getirilir.

bak + ın → bakın
gel + in → gelin
otur + un → oturun
gör + ün → görün

Daha resmî veya saygılı biçimler:

bakınız
geliniz
oturunuz
görünüz

Ünlüyle Biten Fiillerde Yardımcı Ünsüz

Fiil ünlüyle bitiyorsa bazı emir çekimlerinde araya -y- yardımcı ünsüzü girer.

oku + y + un → okuyun
dinle + y + in → dinleyin
başla + y + ın → başlayın
bekle + y + iniz → bekleyiniz

Emir Kipinin Üçüncü Çoğul Kişi Çekimi

Üçüncü çoğul kişi emir çekimi, üçüncü tekil kişi biçimine -lar/-ler çoğul eki getirilerek oluşturulur.

gel + sin + ler → gelsinler
bak + sın + lar → baksınlar
oku + sun + lar → okusunlar
gör + sün + ler → görsünler

Örnek Cümleler

Öğrenciler sınıfa girsinler.
Çocuklar biraz dinlensinler.
Onlar da bu kitabı okusunlar.
Misafirler içeri geçsinler.

Emir Kipinin Olumsuzu

Emir kipinin olumsuzu -ma / -me olumsuzluk ekiyle yapılır.

Olumsuzluk eki fiil kökü veya gövdesinden sonra gelir.

Gelmek Fiilinin Olumsuz Emir Çekimi

Kişi	Olumsuz Emir
Ben	Çekimi yoktur.
Sen	gelme
O	gelmesin
Biz	Çekimi yoktur.
Siz	gelmeyin / gelmeyiniz
Onlar	gelmesinler

Olumsuz Emir Cümleleri

Buraya gelme.
Kimse dışarı çıkmasın.
Bu kapıdan geçmeyin.
Lütfen yerlere çöp atmayınız.
Çocuklar birbirlerini üzmesinler.

Emir Kipi Hangi Durumlarda Kullanılır?

Emir kipinin kullanım alanı oldukça geniştir. Cümlenin bağlamına, tonuna ve kullanılan sözcüklere göre farklı anlamlar ifade edebilir.

1. Doğrudan Emir ve Buyruk Bildirir

Hemen buraya gel.
Kapıyı kapat.
Yerine otur.
Bu işi bugün bitirin.

2. Yasaklama Bildirir

Olumsuz emir biçimi bir davranışın yapılmasını yasaklamak için kullanılabilir.

Buraya girme.
Çimlere basmayınız.
Kimse bu dosyaya dokunmasın.
Çocuklar dışarı çıkmasınlar.

3. Rica Bildirebilir

Emir kipi, özellikle lütfen gibi sözcükler ve yumuşak bir söyleyişle kullanıldığında rica anlamı taşıyabilir.

Lütfen biraz bekleyin.
Lütfen kapıyı kapatınız.
Bir dakika beni dinle.
Lütfen içeri buyurun.

4. Uyarı Bildirebilir

Dikkatli ol.
Yola çıkarken sağa sola bak.
Bu kabloya dokunma.
Merdivenlerden yavaş inin.

5. Öğüt ve Tavsiye Bildirebilir

Her zaman doğruyu söyle.
Sağlığına dikkat et.
Bol bol kitap oku.
İnsanlara karşı anlayışlı olun.

6. İzin Verme Anlamı Taşıyabilir

İstiyorsan dışarı çık.
O da bizimle gelsin.
Çocuklar biraz daha oynasınlar.
İsteyen öğrenciler içeri girsinler.

7. Dilek, Dua ve Temenni Bildirebilir

Özellikle üçüncü kişi emir çekimleri, doğrudan emirden çok dilek, dua veya temenni anlamı taşıyabilir.

Allah yardımcınız olsun.
Yolunuz açık olsun.
Her şey gönlünüzce olsun.
Çocuklarımız mutlu olsunlar.
Allah sizi korusun.

8. Çağrı ve Yönlendirme Bildirebilir

Herkes yerini alsın.
Öğrenciler sıraya girsinler.

Emir Kipinin Soru Biçimi Var mıdır?

Emir kipinin diğer kiplerde olduğu gibi düzenli bir soru çekimi bulunmaz.

Ancak emir kipindeki bazı fiiller mı, mi, mu, mü soru edatıyla kullanılarak bir eylemin yapılmasına ilişkin onay, izin veya karar sorulabilir:

O da gelsin mi?
Çocuklar dışarı çıksınlar mı?
Ahmet burada beklesin mi?

Bu yapılarda soru edatı ayrı yazılır.

Cümlede Emir Kipi Nasıl Bulunur?

Bir fiilin emir kipiyle çekimlenip çekimlenmediğini belirlemek için şu adımlar izlenebilir:

Cümledeki çekimli fiil bulunur.
Fiilin hangi kişiye yönelik olduğu belirlenir.
İkinci tekil kişide fiilin kök veya gövdesinin eksiz kullanılıp kullanılmadığına bakılır.
Üçüncü kişilerde -sın/-sin/-sun/-sün biçimleri aranır.
İkinci çoğul kişide -ın/-in/-un/-ün veya -ınız/-iniz/-unuz/-ünüz biçimleri incelenir.
Fiilin birinci tekil veya birinci çoğul kişideyse emir kipi olamayacağı unutulmamalıdır.
Cümlenin anlamı ve çekim biçimi birlikte değerlendirilir.

Örnek Çözümleme

Çocuklar içeri girsinler.

gir + sin + ler → girsinler

gir- → fiil kökü
-sin → üçüncü kişi emir biçimi
-ler → çoğul kişi göstergesi

Fiil üçüncü çoğul kişiye yönelik bir emir veya yönlendirme bildirmektedir.

Bir Başka Örnek

Kitaplarınızı açın.

aç + ın → açın

aç- → fiil kökü
-ın → ikinci çoğul kişi emir biçimi

Emir Kipi Örnekleri

Hemen buraya gel.
Kitabını aç.
Beni dikkatle dinle.
O biraz burada beklesin.
Ahmet soruyu çözsün.
Siz yerlerinize oturun.
Lütfen içeri giriniz.
Çocuklar sessiz olsunlar.
Kimse dışarı çıkmasın.
Bu kapıya dokunmayın.
Yolunuz açık olsun.
Allah yardımcınız olsun.
Herkes kitabını açsın.
Öğrenciler sıraya girsinler.
Lütfen biraz bekleyiniz.

Emir Kipinin Özellikleri

Bir dilek (tasarlama) kipidir.
Diğer kiplerdeki gibi bütün kişilerde kullanılan ortak bir kip eki yoktur.
Birinci tekil ve birinci çoğul kişi çekimi bulunmaz.
İkinci tekil kişide fiil kökü veya gövdesi çoğunlukla eksiz kullanılır: gel, yaz, oku.
Üçüncü tekil kişide -sın/-sin/-sun/-sün biçimleri kullanılır.
İkinci çoğul kişide -ın/-in/-un/-ün ve daha resmî olarak -ınız/-iniz/-unuz/-ünüz biçimleri görülür.
Üçüncü çoğul kişide gelsinler, okusunlar gibi biçimler kullanılır.
Olumsuzu -ma/-me ekiyle yapılır.
Emir, buyruk, yasaklama, rica, uyarı, öğüt, izin, dua ve temenni anlamı taşıyabilir.
Anlamca emir veya rica taşıyan her cümle emir kipi değildir; fiilin çekim biçimine bakılmalıdır.

Kısaca Emir Kipi

Kipin Adı	Emir Kipi
Türü	Dilek (Tasarlama) Kipi
Temel Eki	Bütün kişilerde ortak bir kip eki yoktur.
Temel Anlamı	Buyruk, yönlendirme veya bir işin yapılmasını / yapılmamasını isteme
1. Tekil Kişi	Çekimi yoktur.
1. Çoğul Kişi	Çekimi yoktur.
Olumsuzluk	-ma / -me
Diğer Anlamları	Rica, uyarı, yasak, öğüt, izin, dilek, dua ve temenni