Türk Dili ve Edebiyatı

Sözcükte Yapı Konu Anlatımı Video

Sözcükte (Kelimede) Yapı Konu Anlatımı Video Ders

Türkçede sözcüklerin yapısı, kök, ek, yapım ekleri ve çekim ekleri örneklerle anlatılmaktadır.

Sözcükte Yapı Konu Anlatımı Video

Sözcükte Yapı Konusu (Türkçe)

Kökler ve Türleri

    • Türkçe, sondan eklemeli bir dildir; sözcükler kök + ek yapısından oluşur.
    • Kök: Kelimenin anlamlı en küçük birimidir.

Kökler 4 türe ayrılır:

      1. İsim kök: Sonuna -mak, -mek, -makster gibi fiil yapma ekleri getirilemeyen kelimeler (örn. kalem).
      2. Fiil kök: Sonuna -mak, -mek ekleri getirilebilen kökler (örn. gelmek).
      3. Sesteş kökler: Yazılış ve okunuşları aynı, anlamları farklı kökler (örn. gül — isim: çiçek, fiil: gülmek).
      4. Ortak kök: Yazılış ve okunuşları aynı olup, anlamca bağlantılı olan kökler (örn. boya isim ve boya fiil).

Sesteş ve ortak kök arasındaki fark:

      • Sesteş kökler anlamca bağımsızken,
      • Ortak kökler anlamca bağlantılıdır.

Ekler ve Çekim Ekleri

Ekler ikiye ayrılır:

      • Çekim eki: Kelimenin anlamını değiştirmez, sadece sözcüğün görevini veya kullanımını değiştirir.
      • Yapım eki: Kelimenin anlamını ve türünü değiştirir (detaylar sonraki bölümde).

Çekim ek türleri ve örnekleri:

Çekim Eki Türü Açıklama Örnek
Çoğul eki Kelimenin sayısal anlamını çoğul yapar kalem → kalemler
İyelik eki Varlığın kime ait olduğunu gösterir kalem → kalemim
Hal ekleri İsimlere gelerek bulunma, yönelme, ayrılma gibi anlamlar katar kapı → kapıda
Tamlama ekleri Tamlayan (ın, in, un, ün) ve tamlanan (ı, i, u, ü) ekleri okulun kapısı
Şahıs ekleri Fiil köküne gelerek eylemin yapanını belirtir geliyorum (ben)
Olumsuzluk eki Fiile olumsuzluk anlamı katar (me, ma) sevmiyor, kalma
Kip ekleri Fiilin zaman ve durumunu belirtir gidiyor (şimdiki zaman)

Kip ekleri detayları:

Kip Türü Ekler Açıklama
Haber kipleri şimdiki zaman (-yor), gelecek zaman (-ecek/-acak), geçmiş zaman (-di/-miş), geniş zaman (-r) Zaman belirtir
Dilek kipleri dilek-şart (-sa/-se), istek (-e/-a), gereklilik (-meli/-malı), emir (üçüncü şahıs eki -sin/-sın) Durum, istek, zorunluluk belirtir
    • Önemli not: Birinci şahısın emir kipi yoktur; ikinci şahıs emir kipinde ek kullanılmaz; üçüncü şahıs için ek vardır.

Yapım Ekleri ve Basit Kelimeler

    • Basit sözcük: Kök halinde bulunan veya sadece çekim eki alan kelimeler. Anlamca kök ile ekli hali arasında bağ vardır.

Örnek: kitap, kitaplar (çoğul çekim eki almış).

    • Anlamca bağın olmadığı durumlarda kelimeler farklı sayılır (örn. bal ve balık farklı köklerdir).

Yapım eki:

      • Kelimenin anlamını ve türünü değiştiren eklerdir.
      • Kök halinde bulunan kelimelere yapım eki getirilmesiyle türemiş kelime oluşur.
      • Yapım ekleri dört grupta incelenir:
        Yapım Eki Türü Açıklama Örnek
        İsimden isim yapan Kök isim, ek ile yine isim olur göz + lük = gözlük
        İsimden fiil yapan Kök isim, ek ile fiil olur göz + le + mek = gözlemek
        Fiilden fiil yapan Kök fiil, ek ile yeni fiil uyumak + t = uyutmak
        Fiilden isim yapan Kök fiil, ek ile isim olur sevmek + i = sevgi
    • Bir kelime birden fazla yapım eki alabilir.
    • Yapım eki → çekim eki sıralaması kuralı geçerlidir.
    • İstisnai durum: Bazı durumlarda yapım eki çekim ekinden sonra gelebilir (örn. bahçedeki kelimesinde -de çekim eki, -ki yapım eki).

Bileşik Sözcükler

Bileşik sözcükler ikiye ayrılır:

      1. Bileşik isimler
      2. Bileşik fiiller

Bileşik isimlerin oluşum şekilleri:

Oluşum Türü Açıklama Örnekler
Anlam kaynaşması İki kelimenin birleşip yeni, farklı anlamlı kelime oluşturması hanımeli, sigara böreği
Ses düşmesi Birinci kelimenin sonundaki ünlünün düşmesiyle oluşur nasıl (ne + asıl)
Tür kayması Fiil ve isim köklerinin birleşip isim türünde yeni kelime yapması çekyat (çek + yat), bilgi sayar

Bileşik fiillerin türleri:

Türü Açıklama Örnekler
İsim + yardımcı fiil İsim kök + etmek, olmak, yapmak gibi yardımcı fiiller af etmek, terk etmek
Kurallı özel bileşik fiil Fiil kök + çeşitli ekler: -ebilmek (yeterlilik), -iver (tezlik), -ip (süreklilik), -e kalmak/yazmak (yaklaşma) yazabilmek, gidivermek
Anlamca kaynaşmış İki kelimenin birleşerek yeni anlam oluşturması vazgeçmek, öngörmek
Deyimleşmiş bileşik fiil En az iki kelimeden oluşur, genellikle mecaz anlam taşır kulak vermek
    • Ses düşmesi ve türemesi var ise bileşik fiiller bitişik yazılır; yoksa ayrı yazılır (örnek: terk etmek).

Sözcükte Yapı Soruları

  • Tür kayması
  • Altı çizili sözcüklerden hangisi türemiş sözcüktür?
  • “İmek” eki hangi cümlede iyelik eki olarak kullanılmıştır?
  • Yüklemi kök bakımından diğerlerinden farklı olan cümle?
  • Aşağıdaki kelimelerden hangisi farklı yapım eki almıştır?

Önemli Kavramlar ve Anahtar Noktalar

  • Kök: Kelimenin anlamlı en küçük birimi.
  • Çekim eki: Kelime anlamını değiştirmez, görevini değiştirir.
  • Yapım eki: Kelime anlamını ve türünü değiştirir, türemiş kelime oluşturur.
  • Basit kelime: Sadece kök veya çekim eki almış kelimeler.
  • Türemiş kelime: Yapım eki alarak anlam ve tür değiştirmiş kelimeler.
  • Bileşik kelimeler: İki veya daha fazla kelimenin birleşmesiyle oluşur. İsim veya fiil olabilir.
  • Tür kayması: Kelimenin türünün değişmesi (örneğin, fiilden isim türemesi).
  • Ses düşmesi / türemesi: Bileşik kelimelerde bazen seslerin düşmesi veya eklenmesi görülebilir.

Özet:

Bu ders videosunda Türkçe sözcüklerin yapısı, özellikle kökler, ekler, çekim ekleri, yapım ekleri, basit ve türemiş kelimeler ile bileşik kelimeler incelenmiştir. Ayrıca, sınavlarda karşılaşılabilecek sözcükte yapı soruları örnekleriyle açıklanmıştır. Kök türleri, eklerin fonksiyonları, kelime türü değişimleri ve bileşik kelime çeşitleri detaylı biçimde ele alınmıştır.

Video, sözcük yapısının temel kavramlarını pekiştirmek ve sınavlarda karşılaşılacak soru tiplerine hazırlık yapmak için kapsamlı ve öğretici bir kaynak niteliğindedir.

Etiketler
Başa dön tuşu