Gereklilik Kipi Nedir? Ekleri, Çekimi ve Örnekleri

Gereklilik kipi; fiilde bildirilen işin, oluşun veya hareketin yapılması gerektiğini, gerekli veya zorunlu olduğunu bildiren dilek kipidir.

Gereklilik kipi yalnızca kesin bir zorunluluk bildirmez. Cümlenin anlamına göre öğüt, tavsiye, gereklilik, zorunluluk, beklenti ve bazen olasılık veya tahmin anlamı da taşıyabilir.

Gereklilik kipinin temel ekleri -malı / -melidir.

Örnek:

Sınavı kazanmak için düzenli çalışmalısın.
Sağlıklı olmak için dengeli beslenmeliyiz.
Ödevlerini zamanında bitirmelisin.
Bu sorunu birlikte çözmeliyiz.

Bu cümlelerde bildirilen eylemlerin yapılmasının gerekli, uygun veya zorunlu olduğu anlatılmaktadır.

Gereklilik Kipinin Ekleri

Gereklilik kipinin ekleri:

-malı / -meli

Ek, fiilin son ünlüsüne göre büyük ünlü uyumuna uygun biçimde kullanılır.

Fiilin Son Ünlüsü	Kullanılan Ek	Örnek
a, ı, o, u	-malı	bakmalı, bulmalı
e, i, ö, ü	-meli	gelmeli, görmeli

Örnekler

yaz + malı → yazmalı
bak + malı → bakmalı
oku + malı → okumalı
gel + meli → gelmeli
bil + meli → bilmeli
gör + meli → görmeli

Gereklilik Kipinin Yapısı

Gereklilik kipiyle çekimlenen bir fiilin temel yapısı şöyledir:

Fiil kökü veya gövdesi + gereklilik kipi eki + kişi eki

Örnek:

gel + meli + yim → gelmeliyim

gel- → fiil kökü
-meli → gereklilik kipi eki
-y-im → birinci tekil kişi eki

Gereklilik eki ünlüyle bittiği için ünlüyle başlayan bazı kişi eklerinden önce -y- yardımcı ünsüzü kullanılır:

gelmeli + im → gelmeliyim
gelmeli + iz → gelmeliyiz

Gereklilik Kipinin Kişilere Göre Çekimi

Gelmek fiilinin gereklilik kipindeki olumlu çekimi şöyledir:

Kişi	Çekim
Ben	gelmeliyim
Sen	gelmelisin
O	gelmeli
Biz	gelmeliyiz
Siz	gelmelisiniz
Onlar	gelmeliler

Cümle İçinde Örnekler

Ben artık eve gitmeliyim.
Sen daha dikkatli olmalısın.
O bu konuyu öğretmenine sormalı.
Biz birbirimize yardım etmeliyiz.
Siz trafik kurallarına uymalısınız.
Onlar ödevlerini zamanında bitirmeliler.

Gereklilik Kipinin Olumlu Çekimi

Olumlu çekimde fiilin kök veya gövdesine -malı/-meli gereklilik eki ve ardından uygun kişi eki getirilir.

Fiil + -malı/-meli + kişi eki

Yazmak Fiilinin Olumlu Çekimi

Ben	yazmalıyım
Sen	yazmalısın
O	yazmalı
Biz	yazmalıyız
Siz	yazmalısınız
Onlar	yazmalılar

Olumlu Cümle Örnekleri

Sınavdan önce konuları tekrar etmelisin.
Bu işi bugün bitirmeliyiz.
Çocuklar düzenli kitap okumalılar.
İnsan verdiği sözü tutmalı.
Sağlıklı bir yaşam için düzenli spor yapmalıyız.

Gereklilik Kipinin Olumsuzu

Gereklilik kipinin olumsuzu yapılırken fiile önce -ma / -me olumsuzluk eki, ardından -malı/-meli gereklilik eki ve kişi eki getirilir.

Fiil + -ma/-me + -malı/-meli + kişi eki

Örnek:

gel + me + meli + y-im → gelmemeliyim

Burada ilk -me olumsuzluk eki, -meli ise gereklilik kipi ekidir.

Gelmek Fiilinin Olumsuz Çekimi

Kişi	Çekim
Ben	gelmemeliyim
Sen	gelmemelisin
O	gelmemeli
Biz	gelmemeliyiz
Siz	gelmemelisiniz
Onlar	gelmemeliler

Olumsuz Cümle Örnekleri

İnsanlara karşı kaba davranmamalıyız.
Çocuklar burada oynamamalılar.
Bu önemli ayrıntıyı unutmamalıyım.
Siz bu kuralları ihlal etmemelisiniz.

Gereklilik Kipinin Soru Biçimi

Gereklilik kipinin soru biçimi mı, mi, mu, mü soru edatıyla yapılır.

Soru edatı kendisinden önceki sözcükten ayrı yazılır.

Gelmek Fiilinin Soru Çekimi

Kişi	Soru Biçimi
Ben	gelmeli miyim?
Sen	gelmeli misin?
O	gelmeli mi?
Biz	gelmeli miyiz?
Siz	gelmeli misiniz?
Onlar	gelmeliler mi?

Soru Cümlesi Örnekleri

Ben yarın erken gelmeli miyim?
Ahmet doktora gitmeli mi?
Biz hemen yola çıkmalı mıyız?
Biz bu formu doldurmalı mıyız?

Gereklilik Kipinin Olumsuz Soru Biçimi

Gereklilik kipinde olumsuzluk ve soru anlamı birlikte de kullanılabilir.

Kişi	Olumsuz Soru
Ben	gelmemeli miyim?
Sen	gelmemeli misin?
O	gelmemeli mi?
Biz	gelmemeli miyiz?
Siz	gelmemeli misiniz?
Onlar	gelmemeliler mi?

Olumsuz Soru Cümlesi Örnekleri

Seni düşünmemeli miyim?
O bu konuda daha fazla konuşmamalı mı?

Gereklilik Kipi Hangi Durumlarda Kullanılır?

Gereklilik kipi yalnızca kesin zorunluluk bildirmek için kullanılmaz. Cümlenin bağlamına göre farklı anlam özellikleri kazanabilir.

1. Gereklilik Bildirir

Bir işin yapılmasının gerekli olduğunu bildirir.

Başarılı olmak için düzenli çalışmalısın.
Bu işi bugün bitirmeliyiz.
Çocuklar kitap okuma alışkanlığı kazanmalılar.

2. Zorunluluk Bildirir

Bazı durumlarda yapılması kaçınılmaz veya zorunlu olan eylemleri ifade eder.

Araçta emniyet kemeri takmalısınız.
Sınava girebilmek için kimliğinizi yanınızda bulundurmalısınız.
Bu işlemi tamamlamak için formu imzalamalısınız.

3. Öğüt ve Tavsiye Bildirir

Gereklilik kipi, birine yapılması yararlı veya uygun görülen bir davranışı önermek için kullanılabilir.

Daha fazla kitap okumalısın.
Biraz dinlenmelisin.
Sağlığın için düzenli yürüyüş yapmalısın.
Bu konuda öğretmeninle konuşmalısın.

Bu cümlelerde kesin bir emirden çok öğüt ve tavsiye anlamı vardır.

4. Ahlaki veya Toplumsal Gereklilik Bildirebilir

İnsan verdiği sözü tutmalı.
Büyüklere saygılı olmalıyız.
Doğayı korumalıyız.
İhtiyacı olan insanlara yardım etmeliyiz.

5. Olasılık, Tahmin, Beklenti Bildirebilir

Özellikle “olmalı” yapısı, konuşanın eldeki bilgilerden hareketle yaptığı güçlü bir tahmini bildirebilir.

Işıklar yanıyor; evde biri olmalı.
Kapı kilitli olduğuna göre dışarı çıkmış olmalılar.
Saat geç oldu; toplantı bitmiş olmalı.
Otobüs birazdan burada olmalı.
Ahmet şimdi okuldan çıkmış olmalı.
Bu saatte herkes evine varmış olmalı.

Burada “-malı/-meli” eki bir işi yapma zorunluluğundan çok olasılık ve çıkarım anlamı taşımaktadır.

Gereklilik Kipinin Birleşik Çekimleri

Gereklilik kipi, ek fiilin farklı biçimleriyle birleşerek birleşik çekimli fiiller oluşturabilir.

Gereklilik Kipinin Hikâyesi

gel + meli + idi → gelmeliydi

Ahmet buraya daha erken gelmeliydi.

Bu yapı geçmişte yapılması gerekli olduğu hâlde yapılmış veya yapılmamış bir durumu ifade edebilir.

Gereklilik Kipinin Rivayeti

gel + meli + imiş → gelmeliymiş

Ahmet yarın buraya gelmeliymiş.

Burada gereklilik bilgisi başkasından öğrenilmiş veya aktarılmıştır.

Gereklilik Kipinin Şartı

gel + me + li i-se → gelmeliyse

O buraya gelmeliyse açık açık söyleyin.

Bu örnekler basit gereklilik çekimi değil, gereklilik kipinin birleşik çekimleridir.

Karşılaştırma

Fiil	Yapısı
gelmeli	Basit gereklilik kipi
gelmeliydi	Gereklilik kipinin hikâyesi
gelmeliymiş	Gereklilik kipinin rivayeti
gelmeliyse	Gereklilik kipinin şartı

Cümlede Gereklilik Kipi Nasıl Bulunur?

Bir fiilin gereklilik kipiyle çekimlenip çekimlenmediğini belirlemek için şu adımlar izlenebilir:

Cümledeki çekimli fiil bulunur.
Fiilin kök veya gövdesi belirlenir.
Fiilde -malı/-meli eki aranır.
Varsa kişi eki belirlenir.
Ekin ardından -dı, -mış, -sa gibi ek fiil biçimlerinin gelip gelmediğine bakılır.
Cümlede gereklilik, zorunluluk, öğüt, tavsiye veya tahmin anlamı olup olmadığı değerlendirilir.

Örnek Çözümleme

Sen daha dikkatli çalışmalısın.

çalış + malı + sın → çalışmalısın

çalış- → fiil gövdesi
-malı → gereklilik kipi eki
-sın → ikinci tekil kişi eki

Fiil, yapılması gerekli görülen bir işi bildirdiği için gereklilik kipiyle çekimlenmiştir.

Bir Başka Örnek

Biz doğayı korumalıyız.

koru + malı + yız → korumalıyız

koru- → fiil kökü
-malı → gereklilik kipi eki
-yız → birinci çoğul kişi eki

Gereklilik Kipi Örnekleri

Her gün düzenli olarak ders çalışmalısın.
İnsan sağlığına dikkat etmeli.
Bu işi bugün bitirmeliyiz.
Trafik kurallarına uymalısınız.
Çocuklar büyüklerine saygılı olmalılar.
Daha dikkatli konuşmalısın.
Doğal kaynakları bilinçli kullanmalıyız.
Sen biraz dinlenmelisin.
Öğrenciler ödevlerini zamanında yapmalılar.
Bu konuda öğretmenine danışmalısın.
İnsan verdiği sözü tutmalı.
Bu önemli bilgiyi unutmamalıyız.
Sınavdan önce iyi uyumalısın.
Artık eve gitmeliyim.
Bu sorunun başka bir çözümü olmalı.

Gereklilik Kipinin Özellikleri

Bir dilek (tasarlama) kipidir.
Ekleri -malı / -melidir.
Gereklilik ve zorunluluk bildirebilir.
Öğüt ve tavsiye anlamı taşıyabilir.
Ahlaki veya toplumsal gereklilik ifade edebilir.
Bağlama göre beklenti, olasılık ve güçlü tahmin bildirebilir.
Olumsuzu -ma/-me olumsuzluk ekiyle yapılır.
Soru biçimi mı / mi / mu / mü soru edatıyla kurulur.
Gereklilik anlamı “gerek, lazım, zorunda” gibi başka yapılarla da verilebilir; ancak bunların hepsi gereklilik kipi değildir.
gelmeliydi, gelmeliymiş, gelmeliyse gibi yapılar gereklilik kipinin birleşik çekimleridir.

Kısaca Gereklilik Kipi

Kipin Adı	Gereklilik Kipi
Türü	Dilek (Tasarlama) Kipi
Ekleri	-malı / -meli
Temel Anlamı	Bir işin yapılmasının gerekli veya zorunlu olduğunu bildirir.
Diğer Anlamları	Öğüt, tavsiye, beklenti, olasılık ve tahmin
Olumsuzluk	-ma/-me + -malı/-meli
Soru Edatı	mı / mi / mu / mü