Görülen (Bilinen, -di’li) Geçmiş Zaman Kipi

Görülen geçmiş zaman, fiilde bildirilen işin, oluşun veya hareketin geçmişte gerçekleşip tamamlandığını anlatan haber kipidir. Konuşan kişi, gerçekleşen olayı çoğunlukla görmüş, yaşamış veya olayın gerçekleştiğini kesin olarak bilmektedir.

Bu kip; bilinen geçmiş zaman, görülen geçmiş zaman ve -di’li geçmiş zaman adlarıyla da bilinir.

Örnek:

Dün arkadaşlarımla sinemaya gittim.
Sabah erkenden yağmur yağdı.
Öğretmen sınav sonuçlarını açıkladı.

Bu cümlelerde gitmek, yağmak ve açıklamak fiilleri geçmişte gerçekleşmiş ve tamamlanmıştır.

Görülen Geçmiş Zaman Kipinin Ekleri

Görülen geçmiş zamanın temel eki -dı / -di / -du / -dü.

Bu ek, sert ünsüzle (p-ç-t-k-f-s-ş-h) biten bir fiile gelirse ekin başındaki d sesi t‘ye dönüşerek sertleşir; bu ses olayına ünsüz sertleşmesi/benzeşmesi denir.

-tı / -ti / -tu / -tü

biçimlerinde kullanılır.

Dolayısıyla görülen geçmiş zaman ekleri şunlardır:

-dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü

Örnekler

Fiil	Görülen Geçmiş Zaman
gel-	geldi
yaz-	yazdı
gör-	gördü
bul-	buldu
bak-	baktı
geç-	geçti
koş-	koştu
öp-	öptü

Görülen Geçmiş Zamanda Büyük Ünlü Uyumu

Görülen geçmiş zaman eki, fiilin son ünlüsüne göre değişir.

Fiilin Son Ünlüsü	Kullanılan Ek	Örnek
a, ı	-dı / -tı	yazdı, baktı
e, i	-di / -ti	geldi, geçti
o, u	-du / -tu	buldu, koştu
ö, ü	-dü / -tü	gördü, öptü

Bu değişiklik büyük ünlü uyumuna göre gerçekleşir.

-dı mı, -tı mı Kullanılır?

Fiil sert (tonsuz) bir ünsüzle bitiyorsa görülen geçmiş zaman ekindeki d, t‘ye dönüşür.

Türkçedeki sert ünsüzler:

f, s, t, k, ç, ş, h, p

Bu sesler genellikle “Fıstıkçı Şahap” sözüyle hatırlanır.

Örnekler

bak + dı → baktı
geç + di → geçti
koş + du → koştu
öp + dü → öptü
çalış + dı → çalıştı
anlat + dı → anlattı

Fiil sert ünsüzlerden biriyle bitmiyorsa ekin d’li biçimi kullanılır:

gel + di → geldi
yaz + dı → yazdı
gör + dü → gördü
bul + du → buldu

Görülen Geçmiş Zamanın Kişilere Göre Çekimi

Görülen geçmiş zaman eki getirildikten sonra fiile uygun kişi eki eklenir.

Örneğin gelmek fiilini çekimleyelim:

Kişi	Çekim
Ben	geldim
Sen	geldin
O	geldi
Biz	geldik
Siz	geldiniz
Onlar	geldiler

Cümle İçinde Örnekler

Ben geldim.
Dün akşam eve erken geldim.

Sen geldin.
Toplantıya herkesten önce geldin.

O geldi.
Öğretmen biraz önce sınıfa geldi.

Biz geldik.
Tatil için dün İstanbul’a geldik.

Siz geldiniz.
Tam zamanında geldiniz.

Onlar geldiler.
Misafirler akşam saatlerinde geldiler.

Olumlu Görülen Geçmiş Zaman

Fiilin kök veya gövdesine görülen geçmiş zaman eki ve kişi eki getirilir.

Fiil + görülen geçmiş zaman eki + kişi eki

Yazmak Fiili

yaz-dı-m
yaz-dı-n
yaz-dı
yaz-dı-k
yaz-dı-n-ız
yaz-dı-ar

Örnek Cümleler

Dün uzun bir mektup yazdım.
Öğrenciler ödevlerini zamanında tamamladılar.
Geçen hafta Ankara’ya gittik.
Çocuk kapıyı yavaşça açtı.
Akşam hep birlikte film izledik.

Görülen Geçmiş Zamanın Olumsuzu

Görülen geçmiş zamanın olumsuzu yapılırken fiile önce -ma / -me olumsuzluk eki, ardından görülen geçmiş zaman eki getirilir.

Fiil + -ma/-me + görülen geçmiş zaman eki + kişi eki

Gelmek Fiilinin Olumsuz Çekimi

Kişi	Çekim
Ben	gelmedim
Sen	gelmedin
O	gelmedi
Biz	gelmedik
Siz	gelmediniz
Onlar	gelmediler

Örnekler

Dün okula gitmedim.
Seni toplantıda görmedik.
Ali soruya cevap vermedi.
Öğrenciler ödevlerini unutmadılar.
Akşam televizyon izlemedik.

Görülen Geçmiş Zamanın Soru Biçimi

Soru yapılırken mı, mi, mu, mü soru edatı kullanılır.

Soru edatı “mi” ayrı yazılır.

Örnekler

Geldim mi?
Geldin mi?
Geldi mi?
Geldik mi?
Geldiniz mi?
Geldiler mi?

Cümle Örnekleri

Dün okula gittin mi?
Öğretmen konuyu anlattı mı?
Kitabı tamamen okudunuz mu?
Çocuklar eve döndüler mi?
Anahtarları masaya bıraktım mı?

Görülen Geçmiş Zamanın Olumsuz Soru Biçimi

Olumsuzluk ekiyle soru edatı birlikte kullanılabilir:

Gelmedim mi?
Gelmedin mi?
Gelmedi mi?
Gelmedik mi?
Gelmediniz mi?
Gelmediler mi?

Örnekler

Sana dün bunu söylemedim mi?
O filmi daha önce izlemediniz mi?
Öğrenciler sınava girmediler mi?

Görülen Geçmiş Zaman Hangi Durumlarda Kullanılır?

Görülen geçmiş zaman yalnızca konuşanın kendi gözüyle gördüğü olayları anlatmaz. Konuşan kişinin gerçekleştiğinden emin olduğu ve olmuş bitmiş bir olay olarak sunduğu durumlarda da kullanılabilir.

Geçmişte gerçekleşip tamamlanan olayları bildirir

Dün İstanbul’a gittim.
Gitme eylemi geçmişte gerçekleşmiş ve tamamlanmıştır.

Konuşanın doğrudan yaşadığı olayları anlatır

Sabah yolda eski öğretmenimi gördüm.

Konuşan kişi olayı doğrudan yaşamıştır.

Kesin olarak bilinen geçmiş olayları anlatır

Türkiye Cumhuriyeti 1923 yılında kuruldu.

Burada konuşanın olayı görmüş olması gerekmez. Olay, gerçekleştiği kesin olarak bilinen tarihî bir gerçektir.

Bu nedenle “görülen geçmiş zaman” ifadesi, her zaman “konuşanın kendi gözüyle gördüğü olay” anlamına gelmez.

Art arda gerçekleşen olayları anlatabilir

Sabah kalktım, yüzümü yıkadım, kahvaltımı yaptım ve evden çıktım.

Birbirini izleyen tamamlanmış eylemlerin tamamı görülen geçmiş zamanla anlatılmıştır.

Hikâye ve olay anlatımında kullanılabilir

Adam kapıyı açtı, içeri girdi ve masanın üzerindeki mektubu aldı.

Özellikle olayların kronolojik biçimde aktarıldığı anlatımlarda sıkça kullanılır.

Görülen Geçmiş Zaman ile Öğrenilen Geçmiş Zaman Arasındaki Fark

Öğrencilerin en fazla karıştırdığı konulardan biri -di’li geçmiş zaman ile -miş’li geçmiş zaman arasındaki farktır.

Görülen / Bilinen Geçmiş Zaman

-dı, -di, -du, -dü / -tı, -ti, -tu, -tü

» Ahmet dün Ankara’ya gitti.

Konuşan kişi olayın gerçekleştiğini kesin bir bilgi olarak aktarmaktadır.

Öğrenilen / Duyulan Geçmiş Zaman

-mış, -miş, -muş, -müş

» Ahmet dün Ankara’ya gitmiş.

Burada konuşan kişi bilgiyi daha sonra öğrenmiş olabilir veya olayı doğrudan görmemiştir.

Karşılaştırma

Ayşe yarışmayı kazandı.
Ayşe yarışmayı kazanmış.

İlk cümlede olay kesin bir bilgi şeklinde aktarılırken ikinci cümlede olayın sonradan öğrenildiği veya fark edildiği anlamı ortaya çıkabilir.

Cümlede Görülen Geçmiş Zaman Nasıl Bulunur?

Bir fiilin görülen geçmiş zamanla çekimlenip çekimlenmediğini anlamak için şu yolu izleyebiliriz:

Cümledeki çekimli fiili bulun.
Fiilin kök veya gövdesini belirleyin.
Fiilde -dı/-di/-du/-dü veya -tı/-ti/-tu/-tü eklerinden birinin bulunup bulunmadığını inceleyin.
Bu ek geçmişte gerçekleşmiş bir işi, oluşu veya hareketi bildiriyorsa fiil görülen geçmiş zamanla çekimlenmiştir.

Örnek

Çocuklar bahçede uzun süre oynadılar.

oyna-dı-lar

oyna- → fiil kökü/gövdesi
-dı → görülen geçmiş zaman eki
-lar → üçüncü çoğul kişi eki

Dolayısıyla “oynadılar” fiili görülen geçmiş zamanla çekimlenmiştir.

Görülen Geçmiş Zaman Örnekleri

Dün seni okulun önünde gördüm.
Babam sabah erkenden işe gitti.
Öğretmen dersin sonunda ödev verdi.
Geçen yıl bu kitabı okudum.
Akşam arkadaşlarımızla uzun uzun konuştuk.
Çocuklar bahçede top oynadılar.
Yağmur gece boyunca yağdı.
Otobüs durağa geç geldi.
Öğrenciler öğretmeni dikkatle dinlediler.
Dün bütün işlerimi bitirdim.

Sık Yapılan Hata

Görülen geçmiş zamanın yalnızca “gözümüzle gördüğümüz” olaylarda kullanıldığını düşünmek doğru değildir.

Örneğin:

Fatih Sultan Mehmet İstanbul’u 1453 yılında fethetti.

Bugün bu cümleyi söyleyen hiç kimse olaya tanık değildir; buna rağmen olayın gerçekleşmesi kesin olarak bilindiği için görülen/bilinen geçmiş zaman kullanılabilir.

Bu nedenle “bilinen geçmiş zaman” adlandırması kipin anlamını açıklamak bakımından oldukça önemlidir.

Kısaca Görülen Geçmiş Zaman

Kipin adı: Görülen / Bilinen / -di’li Geçmiş Zaman
Türü: Haber kipi
Ekleri: -dı, -di, -du, -dü / -tı, -ti, -tu, -tü
Temel anlamı: Geçmişte gerçekleşmiş ve tamamlanmış iş, oluş veya hareket
Olumsuzluk eki: -ma / -me
Soru edatı: mı / mi / mu / mü

Örnek:

gel-di-m → geldim