Ünlü Daralması

Ünlü Daralması Nedir? Örnekleri, Özellikleri

Son sesi a veya e olan fiil kök ve gövdelerine, şimdiki zaman eki (-yor) getirildiğinde kelime sonundaki sesli daralır. Bunun sebebi “y”nin daraltıcı etkisidir:

  • söyle-yor>söyl(ü)yor
  • anla-yor>anl(ı)yor
  • yaşa-yor>yaş(ı)yor
  • ar(a) – yor >ar(ı)yor
  • kan(a) – yor >kan(ı)yor
  • tuzl(a) – yor >tuzl(u)yor
  • yakal(a) – yor >yakal(ı)yor
  • düşl(e) – yor >düşl(ü)yor
  • anlam(a) – yor >anlam(ı)yor
  • seçm(e) – yor >seçm(i)yor
  • temizl(e) – yor >temizl(i)yor

Dikkat! Türkçede “ye-, de-, ne” sözcüklerinin bazı kullanımlarında “y” kaynaştırma ünsüzünden önceki geniş ünlüde daralma olur. Bunların dışındaki sözcüklerde “y” kaynaştırma ünsüzünden önceki geniş ünlüde daralma olmaz.

  • ye -y – ecek > yiyecek
  • ye – y – elim > yiyelim
  • de – y – ecek > diyecek
  • ne – y – e > niye

DOĞRU——–>——YANLIŞ

  • bekleyecek -> bekliyecek
  • düzenleyecek -> düzenliyecek
  • dinleyelim -> dinliyelim
  • başlayacak -> başlıyacak
  • anlayamadım-> anlıyamadım
  • sevmeyeceğim-> sevmiyeceğim

de-” ve “ye-” fiil köklerine gelecek zaman, istek kipi, sıfat-fiil ve zarf-fiil eki getirildiğinde veya başka bir ek getirilip de araya -y- kaynaştırma harfi girdiğinde, bu sesler (a, e) daralarak ı, i, u, ü olur.

  • de-yor>diyor
  • de-e>diye
  • de-en>diyen
  • de-e-lim>diyelim
  • ye-en>yiyen
  • ye-ince>yiyince
  • ye-ecek>yiyecek

Not:

  1. deyince, deyip örneklerindeki e, yazıda korunur.
  2. ne-ye>niye kelimesinde de daralma vardır.

Daralma olumsuzluk ekinin ünlüsü için de geçerlidir.

  • kork-ma-yor>korkmuyor,gel-me-yor>gelmiyor…

Dikkat! Çok heceli kelimelerde sadece söyleyişte daralma vardır.

  • atlayarak (>atlıyarak),
  • başlayan (>başlıyan),
  • yaşayacak (>yaşıyacak),
  • atlamayalım (>atlamıyalım),
  • gelmeyen (>gelmiyen),
  • gizleyeli (>gizliyeli)…