Yapı (Dil Bilgisi) ve Anlam Bakımından Anlatım Bozuklukları Konu Anlatımı Video Ders

Bu ders videosunda; Sözlü (konuşma) ve yazılı anlatımda, Türkçenin cümle yapısına uyulmadığı için görülen anlam/anlatım bozuklukları anlatılmaktadır.

Bu anlatım kusurları şu başlıklar altında ele alınıp işlenmiştir:
1. Cümlede öğe eksikliklerinden kaynaklanan anlatım bozuklukları
2. Cümlede yer alan kelimelerin doğru ek, ek-fiil ve yardımcı fiil almamasından kaynaklanan anlatım bozuklukları
3. Cümlede sözcüklerin doğru bir tamlama kurmamasından kaynaklanan anlatım bozuklukları
4. Cümlede noktalama işaretlerinin yerli yerinde kullanılmamasından kaynaklanan anlatım bozuklukları
5. Cümlede fiil (eylem) çatısının yanlış oluşturulmasından kaynaklanan anlatım bozuklukları

örnek cümlelerle anlatılmıştır.

ANLATIM BOZUKLUKLARI – TAM DERS NOTU

Anlatım bozuklukları iki ana başlıkta incelenir:

1. Anlam (anlatım) düzeyinde anlatım bozuklukları
2. Dil bilgisi düzeyinde anlatım bozuklukları

A) ANLAM DÜZEYİNDE ANLATIM BOZUKLUKLARI

Anlam bozuklukları şu alt başlıklarda incelenir:

1. Sözcüğün yanlış anlamda kullanılması
2. Gereksiz sözcük kullanımı
3. Çelişen sözcüklerin bir arada kullanılması
4. Anlam belirsizliği (açıklık ilkesine aykırılık)
5. Mantık yanlışlığı
6. Deyim/atasözü yanlışlığı

1.Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanılması

Sözcüğün anlamının bilinmemesi ya da gelişi güzel kullanılması sonucu oluşur.

Bu bozukluk iki şekilde ortaya çıkar:

a) Aynı kökten gelen ama farklı anlamda kullanılan kelimeler

Örnek:
Fabrika artıkları çevreye zarar veriyor.
→ “Artık” yerine atık kullanılmalı.

b) Yakın anlamlı fakat farklı kelimelerin karıştırılması

Örnek:
Senin sayende derse geç kaldım.
→ “Sayende” olumlu anlam taşır; yerine yüzünden kullanılmalı.

2. Gereksiz Sözcük Kullanımı

Duruluk ilkesine aykırıdır.

Örnek:
O çok neşeli ve şen biriydi.
→ “Neşeli” ve “şen” eş anlamlıdır, biri gereksizdir.

Örnek:
Sağlığa ve sıhhatine düşkün.
→ “Sağlık-sıhhat” aynı anlamdadır.

3. Çelişen Sözcük Kullanımı

Kesinlik ve olasılık bildiren kelimelerin bir arada kullanılması anlam çelişkisi yaratır.

Örnek:
Eminim sana bir hediye almış olabilir.
(Eminim = kesinlik, olabilir = olasılık)

Örnek:
Aşağı yukarı tam 16 yaşındaydı.
(“Aşağı yukarı” olasılık, “tam” kesinlik)

4. Anlam Belirsizliği (Açıklık İlkesine Aykırılık)

Cümleden birden fazla anlam çıkarsa veya yargı anlaşılamıyorsa ortaya çıkar.

Belirsiz İyelik

Kardeşini dün yolda gördüm.
→ Benim kardeşim mi, onun kardeşi mi?

Noktalama eksikliği ile belirsizlik

Genç doktora soru sordu.
→ Genç olan mı soru sordu, doktora genç mi?

Yüklemin hangi özneye ait olduğu anlaşılmaması

Büfeden çıkarken onu gördüm.
→ Kim çıkıyor? (ben-o belirsiz)

Sözcüklerin yanlış yerde kullanılması

Bir hafta önce tanıştığım kızdan bir mektup aldım.
→ “Bir hafta önce” hem kızı hem mektubu niteleyebilir.

5. Mantık Yanlışlığı

Bilimsellik veya mantıksal tutarlılık bozulursa ortaya çıkar.

Örnek:
Bu virüs ölüme hatta sakatlanmaya yol açabilir.
→ Derece sırası yanlış: önce düşük, sonra yüksek gelmeli.

Örnek:
İngiltere’deki gayrimenkullerini Türkiye’ye getirdi.
→ Gayrimenkul taşınamaz.

Örnek:
Seçimi 250’ye 139 oyla kazandık.
→ “Kazandık” çoğul fail gerektirir, sayı hatası da vardır.

Örnek:
İntihar etti ama ölmedi.
→ “İntihara teşebbüs etti” olmalı.

6. Deyim/Atasözü Yanlışlığı

Deyim ve atasözleri kalıplaşmış yapılardır, değiştirilemez.

a) Deyimin yanlış kullanılması

Gölü görmeden paçaları sıvamak.
→ Doğrusu dereyi görmeden olmalı.

b) Deyimin anlamına ters düşmesi

Abisini karşısında görünce korkudan etekleri zil çaldı.
→ “Etekleri zil çalmak” → sevinç ifade eder.

B) DİL BİLGİSİ DÜZEYİNDE ANLATIM BOZUKLUKLARI

Dil bilgisiyle ilgili bozukluklar şunlardır:

1. Öğe (cümle ögeleri) eksikliği
2. Tamlama yanlışlıkları
3. Ek yanlışları
4. Çatı uyuşmazlığı

1. Öğe Eksikliği

Özne, yüklem, nesne, dolaylı tümleç vb. eksik olabilir.

a) Yüklem Eksikliği

O gazinoda çay, ben ise kahve içtim.
→ “O çay içti, ben ise kahve içtim.”
İlk kısımda yüklem eksik.

b) Özne Eksikliği

Zil çaldığında sınav salonunda öğretmen ve ben kalmıştım.
→ “… öğretmen ve ben kalmıştık.” (Özne-yüklem uyumsuzluğu var)

Ayşe’nin canı sıkkındı ve ağlıyordu.
→ “Ayşe” ikinci cümlede özne olarak belirtilmeli.

c) Nesne Eksikliği

Kitaba bir şeyler yazdı ve bana verdi.
→ “… bana kitabı verdi.”

d) Dolaylı Tümleç Eksikliği

Ters örnek:
Kitabı yazdı ve bir şeyler ekledi.
→ “Kitaba bir şeyler ekledi.”

2. Tamlama Yanlışlıkları

a) Tamlayan eksikliği

Geçen yılki borcunu ben ödedim.
→ Kimin borcu? “Senin borcunu” denmeli.

b) Tamlanan eksikliği

Dağ köyde arıların, kuşların cıvıltısı…
→ “Arıların vızıltısı, kuşların cıvıltısı…”

c) Ek eksikliği

Bu madalya kurumumun ölümünün 5 yıl dönümünde…
→ “5. yıldönümünde” olmalı.

3. Ek Yanlışlıkları

Gereksiz, yanlış veya anlam bozucu ek kullanımıdır.

Bütün öğrenciler sınava girdiler.
→ “Bütün” çoğul anlamı içerir, “-ler” gereksizdir.

Böyle davranmasının nedeni aşırı kıskanç olmasındandır.
→ “-dan” gereksiz.

4. Çatı Uyuşmazlığı

Etken-edilgen uyumsuzluğu.

Köylüler kahvede toplanıp muhtarın evine gidildi.
→ “Toplanıp” (etken)
→ “gidildi” (edilgen)

Doğru:
Köylüler … toplanıp muhtarın evine gitti.

ANLATIM BOZUKLUĞU – 10 SORU

1. Soru: Aşağıdaki cümlenin hangisinde anlam belirsizliği cümlenin başına bir kişi zamiri getirilerek giderilebilir?

A) Yaptığın resimlerle kendini ifade edebiliyorsun
B) İzlediğimiz filmin senaryosu çalıntıydı
C) Bursa’ya gittiğini bana söylemediler
D) Yüzüne gözlerimi kırpmadan bakıyordum
E) Onda kalan eşyalarımı verme düşüncesi mi var?

Doğru Cevap: D

2. Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir anlatım bozukluğu vardır?

A) Aramızda geçenleri eminim herkese anlatmış olsa gerek
B) Soluduğun şu havanın değerini bilmelisin evlat
C) Özgürlük benim karakterimdir diyor genç sanatçı
D) Bir işi başarmak istiyorsan önce karar vermelisin
E) Havuzda yüzen çocukları izliyordu sakin sakin

Doğru cevap: A

3. Soru: Aşağıdakilerin hangisinde anlatım bozukluğu vardır?

A) Arkadaşlarımı çok sever ve onlara saygı duyardı
B) Akşam akşam canımı sıkman diyorum
C) Bence onu fazla azımsıyorsun yaşına göre olgun biri o
D) Derse geç kaldığım için öğretmen bana çok kızdı.
E) Küçük bir oltayla balık tutmaya çalışıyordu

Doğru cevap: C
(“Azımsamak” yanlış anlamda kullanıldığı için)

4. Soru: “Telefonla konuşurken öte yandan yemek yapıyordu.”
Bu cümledeki anlatım bozukluğunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Deyimin yanlış kullanılması
B) Gereksiz sözcük kullanılması
C) Çatı uyumsuzluğu
D) Çelişen sözcük kullanımı
E) Nesne eksikliği

Doğru cevap: B
(“Öte yandan” gereksizdir)

5. Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu yoktur?

A) Bütün güçleri bütün işleri tereyağından kıl çeker gibi bin bir zorlukla halletti
B) Yaşadığımız şehirden uzaklaşmayı hiç düşünmemiştik
C) Elbette Gözde’yle sinemaya gitmiş olabilirler
D) Ne ben onu ne de o beni anlıyordu
E) Sana katılıyorum ama seni desteklemem çok zor

Doğru cevap: B

6. Soru: “Hayata karşı dirençli ve kararsız olmayan insanlardan biridir Hasan.”
Bu cümle aşağıdaki değişikliklerden hangisiyle düzeltilebilir?

A) “Dirençli” sözcüğü yerine “dayanıklı” getirilmeli
B) “Karşı” sözcüğü yerine “rağmen” getirilmeli
C) “Dirençli” sözcüğünden sonra “olan” sözcüğü getirilmeli
D) “Ve” bağlacı yerine “ama” bağlacı getirilmeli
E) “İnsanlardan” yerine “kişilerden” sözcüğü getirilmeli

Doğru cevap: C
(Yardımcı eylem eksikliği)

7. Soru: Aşağıdaki cümlenin hangisinde bir anlatım bozukluğu vardır?

A) Kütüphanedeki kitaplar seçilerek bu kitapları kolilere koyabiliriz
B) Beni seviyor ama bana güvenmiyormuş
C) Yaşamın zorlukları tek başına aşılmalı
D) Yarışmacının heyecanı görülmeye değerdi
E) Uzun süreden beri mektuplaşıyoruz

Doğru cevap: A
(Çatı uyumsuzluğu: “seçilerek” edilgen – “koyabiliriz” etken)

8. Soru: “Sanatçıya bir film teklif etti ama bunu kabul etmedi.”
Bu cümledeki anlatım bozukluğunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Çatı uyuşmazlığı
B) Tamlama yanlışlığı
C) Dolaylı tümleç eksikliği
D) Gereksiz sözcük kullanılması
E) Özne eksikliği

Doğru cevap: E
(Kim kabul etmedi? Belirsiz → özne eksikliği)

9. Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde farklı tamlayanların aynı tamlanana bağlanmasından kaynaklanan anlatım bozukluğu vardır?

A) Bu resim insan iç dünyasına ayna tutuyor adeta
B) Kitaptaki her soruya bir cevap arıyorsun
C) Karikatür ve deneme yazmalarıyla oldukça dikkat çeken bir sanatçı
D) Yaşlandıkça sorunlar bakış açısı değişiyor insanın
E) Burası sanatsal etkinlikler açısından şanslı bir şehir

Doğru cevap: C

10. Soru: Aşağıdakilerden hangisinde anlatım bozukluğu yoktur?

A) Kardeşini hastaneye götürürken yolda onu görmüşler
B) Onunla ne zaman konuşsam daima güç verdi
C) Herkes onun konuşmasını dinliyor ama onu anlamıyordu
D) Her şeye rağmen o benim arkadaşım dedi
E) Bana bakıyorsun ama görmüyorsun

Doğru cevap: D