Ünlü Daralması Nedir? Örnekleri, Özellikleri

» Son sesi a veya e olan fiil kök ve gövdelerine, şimdiki zaman eki (-yor) getirildiğinde kelime sonundaki sesli (ünlü) daralır. Bunun sebebi “y”nin daraltıcı etkisidir:

• söyle-yor → söyl(ü)yor
• anla-yor → anl(ı)yor
• yaşa-yor → yaş(ı)yor
• ar(a) – yor → ar(ı)yor
• kan(a) – yor → kan(ı)yor
• tuzl(a) – yor → tuzl(u)yor
• yakal(a) – yor → yakal(ı)yor
• düşl(e) – yor → düşl(ü)yor
• anlam(a) – yor → anlam(ı)yor
• seçm(e) – yor → seçm(i)yor
• temizl(e) – yor → temizl(i)yor

Dikkat! Türkçede “ye-, de-, ne” sözcüklerinin bazı kullanımlarında “y” kaynaştırma ünsüzünden önceki geniş ünlüde daralma olur. Bunların dışındaki sözcüklerde “y” kaynaştırma ünsüzünden önceki geniş ünlüde daralma olmaz.

• ye -y – ecek → yiyecek
• ye – y – elim → yiyelim
• de – y – ecek → diyecek
• ne – y – e → niye

» “de-” ve “ye-” fiil köklerine gelecek zaman,  istek kipi, sıfat-fiil ve zarf-fiil eki getirildiğinde veya başka bir ek getirilip de araya -y- kaynaştırma harfi girdiğinde, bu sesler (a, e) daralarak ı, i, u, ü olur.

• de-yor → diyor
• de-e → diye
• de-en → diyen
• de-e-lim → diyelim
• ye-en → yiyen
• ye-ince → yiyince
• ye-ecek → yiyecek

Not:

1. deyince, deyip örneklerindeki e, yazıda korunur.
2. ne-ye → niye kelimesinde de daralma vardır.

» Daralma olumsuzluk ekinin ünlüsü için de geçerlidir.

• kork-ma-yor → korkmuyor,
• gel-me-yor → gelmiyor…

Dikkat! Çok heceli kelimelerde sadece söyleyişte daralma vardır.

• atlayarak (>atlıyarak),
• başlayan (>başlıyan),
• yaşayacak (>yaşıyacak),
• atlamayalım (>atlamıyalım),
• gelmeyen (>gelmiyen),
• gizleyeli (>gizliyeli)…