Cümle Türleri/Çeşitleri Video Ders

CÜMLE TÜRLERİ

A) YÜKLEMİN TÜRÜNE GÖRE CÜMLELER

1. Fiil Cümlesi
2. İsim Cümlesi

B) ÖĞELERİN DİZİLİŞİNE GÖRE CÜMLELER

1. Kurallı (Düz) Cümle
2. Devrik Cümle
3. Eksiltili Cümle

C) ANLAM YÖNÜNDEN CÜMLELER

1. Olumlu Cümle
2. Olumsuz Cümle
3. Soru Cümlesi
4. Emir Cümlesi
5. Ünlem Cümlesi
6. Şart Cümlesi
7. İstek Cümlesi

D) YAPI BAKIMINDAN CÜMLELER

1. Basit Cümle

2. Birleşik Cümle
a. Girişik Birleşik Cümle
b. İç İçe Birleşik Cümle
c. İlgi Cümlesi
d. Şartlı Birleşik Cümle

3. Sıralı Cümleler

4. Bağlı Cümle
1. “ki”li Bağlı Cümleler
2. Diğer Bağlaçlarla Kurulanlar

Ders Videosu: Cümle Türleri

CÜMLE TÜRLERİ – DERS NOTU

Cümleler dört ana başlıkta incelenir:

1. Yüklemin türüne göre
2. Ögelerinin dizilişine göre
3. Anlamına göre
4. Yapısına göre

Aşağıdaki içerik videodaki tüm konuların tam ve düzenlenmiş hâlidir:

A) Yüklemin Türüne Göre Cümleler

1. Fiil (Eylem) Cümlesi

• Yüklemi eylem olan cümlelerdir.
• İş–oluş–hareket bildirir.
• Çekimli fiillerle kurulur.

Örnek:
Bugünlerde canım çok sıkılıyor.
→ Yüklem sıkılıyor fiilidir.

2. İsim Cümlesi

• Yüklemi isim / isim soylu bir sözcüktür.
• Ek fiil (idi, imiş, ise) alabilir.
• Fiilimsi olup ek fiil alan kelimeler de isim cümlesi yapar.

Örnekler:
Annesi edebiyat öğretmeniydi.
Ondan ayrılmak çok zordu.

Fiilimsi + ek fiil → yüklem olursa yine isim cümlesidir:
Okumak ona göre nefes almaktı.

B) Ögelerinin Dizilişine Göre Cümleler

1. Kurallı (Düz) Cümle

• Yüklem sondadır.

Örnek:
Bu konu hakkında çok düşünüyorsun.

2. Devrik Cümle

• Yüklem sonda değildir.

Örnek:
Gördüklerimi anlatamam sana da.

3. Eksiltili (Kesik) Cümle

• Yüklem yoktur, yargı tamamlanmamıştır.
• Genellikle “…” ile biter.

Örnek:
O kadar güzel bir kızdı ki…

Not: Ek fiilin düşmesi → cümleyi eksiltili yapmaz.

• Adana’nın yolları taştan. (yüklem: “taştandır”)

C) Anlamına Göre Cümleler

1. Olumlu Cümle

• Yargı gerçekleşmiştir.

Örnek:
Ders yarım saat önce başladı.

Biçimce olumsuz — anlamca olumlu olabilir:
Anlatmıyor değilim. → Anlatıyorum.

2. Olumsuz Cümle

• Yargı gerçekleşmemiştir.
• “me/ma”, “yok”, “değil”, “sız/siz” gibi unsurlarla yapılır.

Örnek:
Hiç gelmedi.

Biçimce olumlu — anlamca olumsuz örneği:
Ne aradı ne sordu. → Aramadı, sormadı.

3. Soru Cümlesi

• Yanıt bekleyen sorulardır.

Örnekler:
Niçin gelmiyorsun?
Kaç öğrenci derse girdi?

Sözde soru: Yanıt beklemez.
Kim inanır senin çalıştığına?

4. Ünlem Cümlesi

• Sevinç, korku, öfke vb. duyguları anlatır.

Örnek:
Oh olsun sana!
Ne güzel bir gün!

D) Yapısına Göre Cümleler

1. Basit Cümle

• Tek yargı içerir.
• Fiilimsi yoktur.

Örnek:
Bugünün işini yarına bırakma.

2. Birleşik Cümle

• Temel cümle + yan cümle bulunur.
• Yan cümle genellikle fiilimsiyle kurulur.

Örnek:
Seninle konuşurken zamanı unutuyorum.

Türleri:

a) Girişik bileşik cümle (fiilimsiyle)

b) İç içe bileşik cümle:
Öğretmen “derslerine iyi çalış” dedi.

c) Koşullu birleşik cümle:
Gidersen konuşmam.

3. Sıralı Cümle

• Bağımsız iki cümle virgül / noktalı virgülle bağlanır.
• Özne ortak olabilir.

Örnek:
Elleri üşüdü, üzerine bir şeyler giydi.

4. Bağlı Cümle

• Cümleler ama, fakat, çünkü, ancak gibi bağlaçlarla bağlanır.

Örnek:
Çok istedi ama alamadı.

Cümle Türleri – 10 Soru ve Tam Çözümleri

1. Soru: Aşağıdakilerden hangisi basit cümledir?

A) Giden geminin ardından baka kaldı yaşlı adam
B) Sınava girerken çok heyecanlı görünüyordu
C) Süzülüyordu küçük çocuğun mavi gözlerinden yaşlar
D) Uzun süredir beklediği haber nihayet gelmişti
E) Kaybettiği yılların hesabını şimdi kime soracaktı?

Çözüm:

C seçeneğinde tek bir yargı (süzülüyordu) vardır.
Basit cümle = tek yüklem + fiilimsi yok.
Doğru cevap: C

2. Soru: Bu atasözlerinin hangisi yapısı bakımından ötekilerden farklıdır?

A) Sakla samanı gelir zamanı.
B) Dost ile iç alışveriş etme.
C) Yenilen pehlivan güreşe doymazmış.
D) Damlaya damlaya göl olur.
E) Her horoz kendi çöplüğünde öter.

Çözüm:

1 ve 2 → iki yüklem içerir → sıralı cümle
3 ve 4 → fiilimsi + yüklem → bileşik cümle
5 → tek yargı → basit cümle
Doğru cevap: E

3. Soru: Aşağıdakilerden hangisi birleşik yapılı bir cümledir?

A) Bir ceylan gibi gözleri, selvi gibi boyu vardı.
B) Buraların yazları güzeldir ama kadar değil.
C) İlk otobüse bindi ve oradan uzaklaştı.
D) Seni beklerken uzun uzun düşündüm.
E) Evin büyük ve aydınlık odaları insanı mutlu ediyordu.

Çözüm:

D’de beklerken fiilimsi vardır → yan cümle oluşturur → bileşik.
Doğru cevap: D

4. Soru: Aşağıdaki cümlelerden hangisi anlamca olumludur?

A) Olaydan sonra sana güveniyor olamaz.
B) Kim bu sıcakta ders çalışmak ister ki?
C) Ne evi ne de arabası var dedi.
D) Neden seninle sinemaya gelecekmiş?
E) Saçmalama, bu sınava nasıl girmem?

Çözüm:

E’de “nasıl girmem?” → girerim anlamında → anlamca olumlu.
Doğru cevap: E

5. Soru: Aşağıdakilerin hangisi eksiltili bir cümledir?

A) O gerçekten çok zeki bir insandı.
B) Bu kitaptaki her sorunun bir doğru cevabı vardı.
C) Beni bırakıp gittiğin günü düşünüyorum da…
D) Yazar yazdıklarıyla herkesi büyülemişti.
E) Yaşadığı şoku henüz atlatmış sayılmaz.

Çözüm:

C’de yargı tamamlanmamış → eksiltili cümle.
Doğru cevap: C

6. Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisi yüklemin türüne göre ötekilerden farklıdır?

A) Bahçede uzayan yaban otlarının hepsini yoldu.
B) Yanındaki arkadaşının kulağına bir şeyler fısıldadı.
C) Adam balkonda güneşten kuruyan çiçeği içeri aldı.
D) Odasının duvarlarını yeşile boyadı.
E) Genç kızın kolundaki hayatımda gördüğüm en ilginç dövme.

Çözüm:

A, B, C, D → yüklem fiildir.
E → yüklem ad soyludur (ek fiil düşmüş).
Doğru cevap: E

7. Soru: Aşağıdakilerin hangisinde yan cümle ötekilerden farklı bir öğedir?

A) Sen gülünce güller açar Gülpembe.
B) Ağlayan bebeği ayağında sallıyordu.
C) Ben geldiğimde toplantıda kimse kalmamıştı.
D) Yazmak onun için büyük bir zevkti.
E) Okumuş insanın hali başkadır.

Çözüm:

A → yan cümle (zarf tümleci)
C → yan cümle (zarf tümleci)
D → “yazmak” (özne)
E → “okumuş…” (özne)
B’de ise yan cümle NESNE görevindedir.
Doğru cevap: B

8. Soru: “Yaşadıklarının hepsini gerçekçi bir kitabında toplayan yazar büyük beğeni topladı.” cümlesinin niteliği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bileşik – eylem – olumlu – kurallı
B) Basit – eylem – olumsuz – kurallı
C) Basit – ad – olumlu – devrik
D) Bileşik – eylem – olumlu – devrik
E) Bileşik – ad – olumlu – kurallı

Çözüm:

Toplayan → fiilimsi → yan cümle → bileşik.
Yüklem topladı → eylem cümlesi
Olumlu
Yüklem sonda → kurallı
Doğru cevap: A

9. Soru: Aşağıdakilerin hangisi öznesi ortak sıralı bir cümledir?

A) Ağacın altında bir çadır vardı; içindeki adam hâlâ uyuyordu.
B) Sınıfta yoklama yapılıyordu; Ali ise konuşuyordu.
C) Pencereler kapatıldı ama dışarıdaki ses yine de duyuluyordu.
D) Beni tanıdığını söylüyordu fakat ben onu tanımıyordum.
E) Küçük kızın gözleri sadece renkli değil, aynı zamanda çok güzeldi.

Çözüm:

E’de “küçük kızın gözleri” hem “renkli” hem “güzeldi” yüklemlerinin ortak öznesidir.
Doğru cevap: E

10. Soru: Aşağıdaki paragraftaki cümlelerde kaç yan cümle vardır?

“Kıyıya vuran dalgaların sesiyle uzaklaşmıştı düşünceleri; şimdi kendisini daha huzurlu hissediyordu. Oturduğu sandalyeden kalkarak ellerini açtı; esen rüzgarın melodisiyle dans ediyordu.”

A) 3 B) 4 C) 5 D) 6 E) 7

Cümlede geçen fiilimsiler: “kıyıya vuran”, “toplayan”, “kalkarak”, “esen rüzgârın melodisiyle dans ediyordu”
→ 4 fiilimsi = 4 yan cümle

Çözüm:

Bunların her biri yan cümlecik oluşturur.
Doğru cevap: B (4 yan cümle)