Basmakalıp Nedir?

Basmakalıp, sözlü ya da yazılı anlatımda çok sık kullanıldığı için özgünlüğünü yitirmiş düşünce, söz, deyim, benzetme ve anlatım kalıplarına verilen addır. Bu tür ifadeler için klişe ya da klişeleşmiş söz adları da kullanılır.

Basmakalıp sözler, toplum içinde yaygın olarak bilinen ve kolayca anlaşılan ifadelerdir. Halk edebiyatında ve Divan edebiyatında güzele, sevgiliye ilişkin benzetmeler kalıplaşmıştır. Örneğin “servi boylu”, “elma yanaklı”, “gül yüzlü” gibi benzetmeler zamanla kalıplaşmış ifadelere dönüşmüştür.

Atasözleri ve deyimler de ortak kültürün ürünü olan kalıplaşmış anlatımlardır. Ancak bunlar her zaman olumsuz anlamda basmakalıp sayılmaz. Çünkü atasözleri ve deyimler, toplumun deneyimlerinden süzülerek oluşmuş ortak düşünce ve anlatım biçimleridir. Bu yönleriyle bir milletin kültürel birikimini yansıtırlar.

Edebiyatta ve diğer sanat dallarında ise basmakalıp düşünce, benzetme ve söyleyişler genellikle estetik değer taşımaz. Çünkü sanat eserinden beklenen, sıradan ve alışılmış olanı tekrar etmek değil; yeni, özgün ve etkileyici bir anlatım ortaya koymaktır. Bu nedenle bir edebî eserin değeri, çoğu zaman basmakalıp ifadelerden uzak durması ve kendine özgü bir anlatım kurmasıyla ölçülür.

Kısaca basmakalıp, çok kullanıldığı için etkisini kaybetmiş, özgün olmayan söz ve düşünce kalıplarıdır. Edebî anlatımda başarılı olmak için bu tür klişelerden kaçınmak ve yeni söyleyiş yolları bulmak önemlidir.