İstek Kipi

İstek Kipi Nedir? Ekleri, Çekimi ve Örnekleri

İstek kipi; fiilde bildirilen işin, oluşun veya hareketin istek, dilek, arzu, niyet anlamı taşıdığını bildiren dilek kipidir.

İstek kipinde amaç, bir işin yapılmasını istemek, bir davranışı gönülden arzulamak ya da bir öneri-dilek bildirmektir.

Örnek:

Biraz dinleneyim.
Birlikte bahçeye çıkalım.
Bende yok sabr ü sükûn sende vefadan zerre
İki yoktan ne çıkar fikr idelim bir kerre

Bu cümlelerde fiiller, gerçekleşmiş veya gerçekleşmekte olan bir işi değil; istenen, dilenen veya arzulanan bir işi bildirmektedir.

İstek Kipinin Eki

Fiile “-a /-e” eki getirilerek yapılır. Fiilin yapılmasının istendiğini bildirir.

Bu ekler fiilin son ünlüsüne göre büyük ünlü uyumuna uygun biçimde kullanılır.

Fiilin Son Ünlüsü	Kullanılan Ek	Örnek
a, ı, o, u	-a	yaza, bula
e, i, ö, ü	-e	gele, göre

Örnekler

gel + e → gele
yaz + a → yaza
gör + e → göre
bul + a → bula

İstek kipinde bu ekler genellikle kişi ekleriyle birlikte kullanılır ve çekimli fiil oluşturur.

İstek Kipinin Yapısı

İstek kipiyle çekimlenen fiilin temel yapısı şöyledir:

Fiil kökü veya gövdesi + istek kipi eki + kişi eki

Örnek:

gel + e + yim → geleyim

gel- → fiil kökü
-e → istek kipi eki
-yim → birinci tekil kişi eki

Ünlüyle başlayan ekler arasında kaynaştırma görevi gören -y- sesi görülebilir.

İstek Kipinin Kişilere Göre Çekimi

Gelmek fiilinin istek kipindeki çekimi şöyledir:

Kişi	Çekim
Ben	geleyim
Sen	gelesin
O	gele
Biz	gelelim
Siz	gelesiniz
Onlar	geleler

Önemli Not

Bugünkü Türkiye Türkçesinde istek kipinin özellikle birinci tekil kişi ve birinci çoğul kişi çekimleri yaygın olarak kullanılmaktadır:

geleyim
gelelim

gelesin, gele, gelesiniz, geleler gibi biçimler dil bilgisinde gösterilse de günlük kullanımda daha seyrek görülür.

Cümle İçinde Örnekler

Ben biraz dışarı çıkayım.
Sen de o güzellikleri göresin.
Biz hemen başlayalım.

İstek Kipinin Olumlu Çekimi

Olumlu çekimde fiilin kök veya gövdesine -a/-e istek eki ve ardından uygun kişi eki getirilir.

Fiil + -a/-e + kişi eki

Yazmak Fiilinin Olumlu Çekimi

Ben	yazayım
Sen	yazasın
O	yaza
Biz	yazalım
Siz	yazasınız
Onlar	yazalar

Olumlu Cümle Örnekleri

Ben bu konuyu bir kez daha anlatayım.
Birlikte bir şiir okuyalım.
İsterseniz şimdi başlayalım.

İstek Kipinin Olumsuzu

İstek kipinin olumsuzu yapılırken fiile önce -ma / -me olumsuzluk eki, ardından istek kipi eki ve kişi eki getirilir.

Fiil + -ma/-me + -a/-e + kişi eki

Bu yapılarda ses birleşmeleri sonucu araya -y- kaynaştırma sesi girebilir.

Gelmek Fiilinin Olumsuz Çekimi

Kişi	Çekim
Ben	gelmeyeyim
Sen	gelmeyesin
O	gelmeye
Biz	gelmeyelim
Siz	gelmeyesiniz
Onlar	gelmeyeler

Olumsuz Cümle Örnekleri

Ben boş yere konuşmayayım.
Biz geç kalmayalım.

İstek Kipinin Soru Biçimi

İstek kipinin soru biçimi mı, mi, mu, mü soru edatıyla yapılır.

Soru edatı ayrı yazılır.

Örnekler

Geleyim mi?
Başlayalım mı?
Biraz bekleyeyim mi?
Şimdi çıkalım mı?

Olumlu Soru:

gel-e-y-im mi?
—
—
gel-e-lim mi?
—
—

Olumsuz Soru:

gel-me-e-y-e-y-im mi?
—
—
Gel-me-y-elim mi?
—
—

c. Dilek-Şart Kipi

Soru Cümlesi Örnekleri

Hocam, soruyu ben cevaplayayım mı?
İsterseniz şimdi derse başlayalım mı?
Pencereyi açayım mı?
Akşam size uğrayayım mı?

İstek Kipinin Olumsuz Soru Biçimi

İstek kipinde olumsuzluk ve soru anlamı birlikte de kullanılabilir.

Örnekler

Gelmeyeyim mi?
Başlamayalım mı?
Konuşmayayım mı?
Beklemeyelim mi?

Olumsuz Soru Cümlesi Örnekleri

Ben de sizinle gelmeyeyim mi?
İsterseniz biraz daha beklemeyelim mi?
Bu konuyu burada kapatmayalım mı?

İstek Kipi Hangi Durumlarda Kullanılır?

İstek kipi yalnızca “istemek” anlamı vermez; dilek, öneri, niyet, yumuşak buyruk gibi farklı anlam özellikleriyle de kullanılabilir.

1. İstek ve Arzu Bildirir

Biraz dinleneyim.
Ben de sizinle geleyim.
Bu kitabı bir daha okuyayım.

2. Öneri Bildirir

Şimdi derse başlayalım.
Önce soruyu birlikte çözelim.
Akşam erkenden yatalım.

3. Dilek Bildirir

Herkes mutlu ola.
Yolumuz açık ola.
İşleriniz rast gide.

4. Niyet Bildirir

Bu akşam biraz ders çalışayım.
Ben bu işi hemen bitireyim.
Şu konuyu bir daha gözden geçireyim.

5. Yumuşak ve Nazik Bir Anlatım Sağlar

İsterseniz size yardımcı olayım.
Kapıyı kapatayım mı?
Ben size açıklayayım.

Cümlede İstek Kipi Nasıl Bulunur?

Bir fiilin istek kipiyle çekimlenip çekimlenmediğini anlamak için şu adımlar izlenebilir:

Cümledeki çekimli fiil bulunur.
Fiilin kök veya gövdesi belirlenir.
Fiilde -a / -e istek eki aranır.
Varsa kişi eki belirlenir.
Cümledeki anlamın istek, dilek, öneri, arzu taşıyıp taşımadığına bakılır.

Örnek Çözümleme

Birlikte dışarı çıkalım.

çık + a + lım → çıkalım

çık- → fiil kökü
-a → istek kipi eki
-lım → birinci çoğul kişi eki

Bu fiil, “istek / öneri” anlamı taşıdığı için istek kipiyle çekimlenmiştir.

Bir Başka Örnek

Ben soruyu çözeyim.

çöz + e + yim → çözeyim

çöz- → fiil kökü
-e → istek kipi eki
-yim → birinci tekil kişi eki

İstek Kipi Örnekleri

Ben de sizinle geleyim.
Şimdi biraz dinleneyim.
Birlikte bahçeye çıkalım.
Bu konuyu burada kapatalım.
Kapıyı ben açayım.
Bu şiiri bir kez daha okuyalım.
Yarın erkenden yola çıkalım.

İstek Kipi Eki ile Zarf-Fiil Eklerini Karıştırmak

İstek kipindeki -a / -e eki, fiili çekimli hale getirir ve yüklem yapar:

Ben gideyim.

Burada “gideyim” bir çekimli fiildir ve yüklemdir.

Gide gide bir söğüte dayandım. (Fiilimsi: Zarf-Fiil)
Düşe kalka ilerledik. (Fiilimsi: Zarf-Fiil)

Dolayısıyla ekin görevini belirlerken sözcüğün cümledeki işlevine bakılmalıdır.

İstek Kipinin Özellikleri

Bir dilek kipidir.
Ekleri -a / -edir.
İstek, dilek, öneri, arzu ve niyet bildirebilir.
Olumsuzu -ma/-me ile yapılır.
Soru biçimi mı / mi / mu / mü ile kurulur.
Özellikle birinci tekil ve birinci çoğul kişi çekimleri yaygın kullanılır.
Emir kipine göre daha yumuşak bir anlatım sağlar.
Gereklilik kipinden farklı olarak zorunluluk değil, istek ve yöneliş bildirir.

Kısaca İstek Kipi

Kipin Adı	İstek Kipi
Türü	Dilek kipi
Ekleri	-a / -e
Temel Anlamı	İstek, dilek, arzu, öneri ve niyet bildirir.
Olumsuzluk	-ma/-me + -a/-e
Soru Edatı	mı / mi / mu / mü