Dinleme / İzleme Nedir? Yöntemleri, Teknikleri ve Önemi

Kavram Olarak Dinleme / İzleme

Dinleme / izleme; ses, söz, beden hareketleri, görüntü ve diğer görsel-işitsel iletilerin görme ve işitme yoluyla algılanması, beyinde işlenmesi ve anlamlandırılmasıdır.

Dinleme / izleme, yalnızca duymak ya da bakmak değildir. Bu süreçte kişi duyduğu veya gördüğü iletiyi anlamaya, yorumlamaya ve ona uygun bir tepki vermeye çalışır. Bu yönüyle dinleme / izleme, çeşitli aşamalardan oluşan bir anlama ve alımlama etkinliğidir.

Dinleme / izlemenin gerçekleşebilmesi için iletiyi gönderen bir kaynak, bu iletiyi alan bir kişi ve uygun bir ortam gerekir. Kaynaktan gelen ses, söz ya da görüntü; alıcı tarafından algılanır, zihinde değerlendirilir ve anlamlandırılır. Böylece kişi, iletiye uygun bir karşılık verir ve iletişim gerçekleşmiş olur.

Dinleme / izleme, iletişim kurmanın ve öğrenmenin en temel yollarından biridir. İnsanlar dinleyerek ve izleyerek yeni bilgiler öğrenir, çevresini tanır, olayları ve durumları daha iyi kavrar. Günümüzde görsel ve işitsel araçların yaygınlaşmasıyla birlikte dinleme / izleme etkinlikleri günlük yaşamın önemli bir parçası hâline gelmiştir.

Sözlükte “Dinlemek” ve “İzlemek”

Dinlemek: İşitmek için kulak vermek; birini veya bir şeyi dikkatle duymaya çalışmak.

İzlemek: Görmek, öğrenmek, eğlenmek ya da takip etmek amacıyla bakmak, seyretmek.

dinlemek:

1. -i İşitmek için kulak vermek:
“Konağın hesabını sen söylersin, ben de dinlerim.” – Abdülhak Şinasi Hisar

2. -i Birinin sözünü, öğüdünü kabul edip gereğince davranmak:
Beni dinlersen bu işten vazgeç.

3. -i Kulakla veya dinleme aletiyle hastayı muayene etmek:
“Doktor kalkar. Kulağını bu gösterilen yere dayar. Dinler.” – Ömer Seyfettin

4. -i, mecaz Uymak, baş eğmek, itaat etmek:
“Şaşkınım, çenem, dudaklarım, dilim sanki artık beni dinlemiyorlar.” – Ahmet Ümit

izlemek:

1. -i Birinin veya bir şeyin arkasından gitmek; takip etmek:
“Babam kaşları çatılmış, başını sallayarak izliyor bizi.” – Ahmet Ümit

2. -i Zaman, süre, sıra vb. bakımından gelmek, arkasından gelmek, arkasında olmak:
Geceyi gündüz izler.

3. -i Bir olayın gelişimini gözden geçirmek:
“Bu ustaca düzeni Osmanlıların her işinde izleyebilirsiniz.” – Salâh Birsel

4. -i Eğlenmek, görmek, öğrenmek için bakmak; seyretmek:
Televizyonu izlemek.

5. -i Belirli bir yönde gitmek:
“Geç vakit hayvanla, Deliçay’ı izleyip gidiyordum.” – Halide Edip Adıvar

6. -i Gözlemek, incelemek:
Çocuk kuşu gözleriyle izledi.

7. -i Belirli bir tutum, davranış veya düşünceyi benimsemek:
Bu üretim politikasını izleyeceğiz.

8. -i Bir şeye uymak, bağlı olmak:
Modayı izlemek.

9. -i Herhangi bir olayla ilgilenmek:
“Çeşitli siyasi olaylar karşısındaki tepki ve düşüncelerini dolaylı da olsa izleyebiliyordum.” – Haldun Taner

Dinleme ile ilgili atasözleri, deyimler:

Başlıca Dinleme / İzleme Yöntem ve Teknikleri

Katılımlı Dinleme:

Dinleyicinin veya izleyicinin, gerektiğinde konuşmacıya konu ile ilgili sorular sorarak ya da kendi görüşlerini belirterek sürece dâhil olduğu dinleme / izleme türüdür.

Katılımsız Dinleme:

Dinleyicinin veya izleyicinin sessiz bir şekilde konuşmacıyı dinlediği; yalnızca anlatılan konuya odaklandığı ve konuşmacıyla herhangi bir etkileşime girmediği dinleme / izleme türüdür.

Estetik Dinleme:

Rahatlamak, keyif almak ve eğlenceli zaman geçirmek amacıyla yapılan dinleme / izleme türüdür. Bu tür dinleme / izleme, kişide estetik duyguların harekete geçmesini sağlar.

Empati Kurarak Dinleme:

Karşımızdaki kişinin neler düşündüğünü ve neler hissettiğini anlamaya çalışarak yapılan dinleme / izleme türüdür. Bu yöntemde amaç, karşıdaki kişiyi kendi bakış açısıyla değerlendirmektir.

Not Alarak Dinleme:

Dinlenenleri veya izlenenleri daha kolay anlamak ve öğrenilen bilgileri unutmamak için önemli noktaların not alınmasına dayanan dinleme / izleme türüdür.

Grup Hâlinde Dinleme:

Belirli bir grup tarafından, önceden belirlenmiş bir amaç doğrultusunda gerçekleştirilen dinleme / izleme türüdür. Bu yöntemde dinleme / izleme ortak bir amaç için yapılır.

Seçici Dinleme:

Dinlenenlerin veya izlenenlerin içinden; amaç, ilgi ve ihtiyaç doğrultusunda belirli bilgilerin seçilerek takip edildiği dinleme / izleme türüdür.

Eleştirel Dinleme:

Kişinin dinlediklerini veya izlediklerini sorgulayarak değerlendirdiği dinleme / izleme türüdür. Bu yöntemde kişi, verilen iletileri nesnel bir tutumla inceler; kabul eder, reddeder ya da daha fazla bilgi edinmek için tarafsız kalır.

Yaratıcı Dinleme:

Dinleme / izleme etkinliği sırasında öğrenilen bilgilerden hareketle yeni fikirler, tasarımlar, hayaller veya çözümler üretmek amacıyla gerçekleştirilen dinleme / izleme türüdür.

Dinleme / İzlemenin Önemi

Dinleme / izleme, iletişimin temel unsurlarından biridir. İnsanlar yalnızca konuşarak değil, karşısındakini dikkatle dinleyerek ve izleyerek de etkili iletişim kurar. İyi bir dinleyici olmak; söylenenleri doğru anlamayı, yanlış anlaşılmaları önlemeyi ve sağlıklı ilişkiler kurmayı sağlar.

Eğitim hayatında da dinleme / izleme büyük önem taşır. Dersleri dikkatle dinleyen, anlatılanları takip eden ve gerektiğinde not alan öğrenciler öğrenme sürecinde daha başarılı olur.

Etkili Dinleme / İzleme Nasıl Olur?

Etkili bir dinleme / izleme için kişinin dikkatini konuya vermesi gerekir. Dinleyici, konuşmacının söylediklerini yalnızca duymakla kalmamalı; anlamaya, yorumlamaya ve değerlendirmeye çalışmalıdır.

Etkili dinleme / izleme sırasında şunlara dikkat edilmelidir:

• Konuşmacının sözü kesilmemelidir.
• Göz teması kurulmalıdır.
• Dikkat dağıtıcı davranışlardan kaçınılmalıdır.
• Önemli bilgiler not alınmalıdır.
• Anlaşılmayan yerlerde uygun sorular sorulmalıdır.
• Dinlenen veya izlenen içerik eleştirel biçimde değerlendirilmelidir.

İyi Bir Dinleyicinin Özellikleri

İyi bir dinleyici, karşısındaki kişiye saygı gösterir ve onu dikkatle takip eder. Sadece söylenen sözlere değil, konuşmacının ses tonuna, beden diline ve verdiği mesajlara da dikkat eder.

İyi bir dinleyici;

• Sabırlıdır.
• Dikkatlidir.
• Ön yargılı davranmaz.
• Gerektiğinde soru sorar.
• Konuşmacının duygu ve düşüncelerini anlamaya çalışır.
• Dinlediklerini kendi bilgileriyle ilişkilendirir.
• Dinleme sonunda uygun bir değerlendirme yapar.

Dinleme / İzlemeyi Engelleyen Unsurlar

Dinleme / izleme her zaman istenilen şekilde gerçekleşmeyebilir. Bazı durumlar kişinin dikkatini dağıtarak iletinin doğru anlaşılmasını engeller.

Dinleme / izlemeyi engelleyen başlıca unsurlar şunlardır:

• Gürültülü ortam
• Dikkat dağınıklığı
• Ön yargılı yaklaşım
• Konuşmacının sözünü kesme
• Konuya ilgisiz kalma
• Aynı anda başka şeylerle ilgilenme
• Yorgunluk veya isteksizlik
• Anlamı bilinmeyen kelimeler
• Konuşmacının hızlı, düzensiz veya anlaşılmaz konuşması

Dinleme / İzleme ile Anlama Arasındaki İlişki

Dinleme / izleme, anlamanın ilk adımlarından biridir. Kişi duyduğu veya gördüğü iletileri önce algılar, sonra zihninde işler ve anlamlandırır. Bu nedenle etkili dinleme / izleme, doğru anlamanın temelidir.

Bir konuşmayı ya da görsel içeriği dikkatle takip eden kişi, verilen mesajı daha kolay kavrar. Ana düşünceyi belirler, önemli ayrıntıları fark eder ve içerikle ilgili doğru sonuçlara ulaşır.

Günlük Yaşamda Dinleme / İzleme

Dinleme / izleme yalnızca okulda veya derslerde kullanılan bir beceri değildir. Günlük yaşamın her alanında bu beceriye ihtiyaç duyarız. Ailemizle konuşurken, arkadaşlarımızı dinlerken, haberleri izlerken, bir sunumu takip ederken veya bir video içerikten bilgi edinirken dinleme / izleme becerilerimizi kullanırız.

Bu nedenle dinleme / izleme becerisinin gelişmesi, hem sosyal ilişkilerimizi hem de öğrenme sürecimizi olumlu yönde etkiler.

Dijital Çağda Dinleme / İzleme

Günümüzde insanlar yalnızca yüz yüze konuşmaları değil; videoları, çevrim içi dersleri, haber programlarını, belgeselleri, podcastleri ve sosyal medya içeriklerini de dinleyip izlemektedir. Bu durum dinleme / izleme becerisinin önemini daha da artırmıştır.

Dijital içerikleri izlerken kişi, doğru bilgi ile yanlış bilgiyi ayırt etmeli; izlediği veya dinlediği içerikleri sorgulamalıdır. Bu nedenle dinleme / izleme becerisi, eleştirel düşünme becerisiyle birlikte geliştirilmelidir.

Dinleme / İzleme Sonrası Yapılabilecekler

Bir metni, konuşmayı ya da görsel içeriği dinledikten / izledikten sonra bazı çalışmalar yapılabilir. Bu çalışmalar öğrenilen bilgilerin kalıcı olmasını sağlar.

Dinleme / izleme sonrasında;

• İçerik özetlenebilir.
• Ana düşünce belirlenebilir.
• Önemli bilgiler not edilebilir.
• Konuyla ilgili sorular hazırlanabilir.
• Dinlenen veya izlenen içerik değerlendirilebilir.
• İçerikten çıkarılan sonuçlar günlük hayatla ilişkilendirilebilir.
• Konuyla ilgili kısa bir konuşma veya yazı hazırlanabilir.

Dinleme / İzleme Becerisini Geliştirmek İçin Öneriler

Dinleme / izleme becerisi zamanla geliştirilebilir. Bunun için kişinin dikkatli, sabırlı ve bilinçli olması gerekir.

Bu beceriyi geliştirmek için şunlar yapılabilir:

• Düzenli olarak konuşma, belgesel, haber veya eğitim içerikleri takip edilmelidir.
• Dinleme sırasında kısa notlar alınmalıdır.
• Ana fikir ve yardımcı fikirler belirlenmelidir.
• Anlaşılmayan kelimelerin anlamı araştırılmalıdır.
• Dinlenen veya izlenen içerik başkalarına anlatılmalıdır.
• Farklı bakış açılarına sahip konuşmalar ve içerikler takip edilmelidir.

Dinleme / izleme, insanın öğrenmesini, anlamasını ve iletişim kurmasını sağlayan temel becerilerden biridir. Etkili bir dinleyici ve izleyici olmak, hem eğitim hayatında hem de günlük yaşamda kişiye önemli katkılar sağlar. Dinleme / izleme becerisini geliştiren kişiler; daha iyi anlar, daha doğru değerlendirir ve çevresiyle daha sağlıklı iletişim kurar.

Ayrıca bakınız ⇒ Dinleme Türleri, Etkili Dinleme