Okumak Nedir? Okuma Süreci, Okuma Türleri, Okuma Stratejisi

OKUMAK NEDİR?

Okumak; göz yoluyla algılanan işaret ve sembollerin ağız, burun, boğaz, geniz vb. ses organları aracılığıyla seslendirilmesi; bunların beyin tarafından yorumlanması, değerlendirilmesi ve anlamlandırılmasıdır. Okuma süreci, hem görme ve seslendirme organlarının hem de zihinsel alımlamanın birlikte yürütüldüğü bir eylemler dizisi sonucunda gerçekleşir.

Bir metin veya görsel aracılığıyla verilen iletiler, okumayı gerçekleştiren kişi tarafından anlaşılabilmelidir. Anlaşılmayan okumalar, okuma eyleminin tam olarak gerçekleşmediğini veya amacına ulaşmadığını gösterir.

Okuma süreci görme ile başlar. Görme engelli bireylerde ise görme duyusunun yerini dokunma duyusu alır. Görme engelli bireyler, metinleri veya şekilleri parmak uçlarıyla dokunup algılayarak okuma eylemini gerçekleştirirler.

TDK Güncel Türkçe Sözlükte “okumak” kelimesinin anlamları:

okumak
1. -i Bir metni sadece harf ve işaretlere bakıp anlamak veya metni seslendirmek:

• “Bana umutsuz bir sesle son raporları okudu.” – Falih Rıfkı Atay

2. Yazılmış bir metnin iletmek istediği şeyleri öğrenmek:

• “Gazete bile okumak istemiyorum.” – Burhan Felek

3. Bir konuyu öğrenmek için okulda, bir öğretmenin yanında veya yazılı şeyler üzerinde çalışmak, öğrenim görmek:

• “Çabuk dil öğrenmedi, okumak istemedi.” – Halide Edip Adıvar

4. Sesli olarak söylemek:

• “Salon boşalmaya başladı, biz şiirler okuyup dinliyoruz.” – Refik Halit Karay

5. Şarkı, türkü vb.ni sesli olarak nağme ile söylemek.

6. Bir şeyin anlamını çözmek: Şifre okumak.

7. -i Nazarı önlemek veya gidermek, bir hastanın iyi olmasını, bir işin çözülmesini sağlamak için bazı duaları usulüne göre söylemek.

8. -i, mecaz Bazı belirtilerle bir anlamı, gizli bir duyguyu anlamak, kavramak:

• “Yüzünü benden saklıyor. Niçin? Çehresinde, melalinde aşkının matemini okumayayım diye mi?” – Ömer Seyfettin

9. -i, mecaz Yazı dışındaki işaret ve izleri değerlendirerek çözmek, yorumlamak.

10. argo Sövmek, küfretmek.

11. -i, ağızlardan Bir yere çağırmak, davet etmek; okuntu göndermek.

12. argo Anlatmak, ortaya dökmek:

“Okumak” ile ilgili atasözü ve deyimler:

• tersinden okumak: Bir sözü, olayı veya durumu asıl anlamının dışında, yanlış ya da zıt şekilde yorumlamak.
• meydan okumak: Birine veya bir güce karşı korkmadan karşı çıkmak; mücadeleye hazır olduğunu göstermek.
• hariçten gazel okumak: Bir işin içinde olmadığı hâlde dışarıdan akıl vermek, yorum yapmak.
• kalbini okumak: Bir kişinin içinden geçenleri, duygularını veya düşüncelerini anlamak.
• gözleri velfecri okumak: Çok öfkeli, sinirli veya korkutucu biçimde bakmak.
• bildiğini okumak: Başkalarının sözünü dinlemeyip kendi istediği gibi davranmak.
• su gibi okumak: Çok akıcı, duraksamadan ve kolaylıkla okumak.
• herkes bildiğini okur: İnsanlar çoğu zaman başkalarının düşüncelerini dikkate almadan kendi bildikleri gibi davranırlar.

BAŞLICA OKUMA YÖNTEM VE TEKNİKLERİ

Sesli Okuma: Gözle algılanıp zihinle kavranan işaretlerin, yani harflerden oluşan kelimelerin veya görsellerin, konuşma organlarının yardımıyla söylenmesidir.

Sessiz Okuma: Ses organlarını ve beden dilini kullanmadan, sadece gözle ve zihinle yapılan okumadır.

Göz Atarak Okuma: Okuyucunun ön bilgilerini de kullanarak metni gözden geçirmesi, ayrıntıya girmeden metni hızlıca taramasıdır.

Güdümlü Okuma: Önceden seçilen bir metinle ilgili açıklamalar yapılarak veya sorular sorulup cevaplar verilmesi beklenerek yapılan okumadır.

Okuma Tiyatrosu: Doğrudan sahneye uyarlanması zor olan eserlerin, oyuncular tarafından repliklerin metinden okunarak sahnelenmesidir.

Özetleyerek Okuma: Metindeki ayrıntıların elenerek verilmek istenen ana fikir veya temel yargıların özet hâlinde okunmasıdır.

Eleştirel Okuma: Kişinin okuduğu metinde yer alan bilgi ve düşünceleri sorguladığı, ön bilgileriyle metinde verilen bilgileri karşılaştırdığı, metindeki düşünceleri olumlu veya olumsuz yönleriyle değerlendirdiği okuma türüdür.

Not Alarak Okuma: Okunan metinde önemli görülen veya ihtiyaç duyulan bilgilerin not edilmesiyle gerçekleştirilen okumadır.

Tahmin Ederek Okuma: Metnin başlık ve alt başlıklarından, metinde kullanılan görsel, şekil ve tablolardan veya metinden okunan kısa bir bölümden hareketle metinle ilgili tahminler yürüterek gerçekleştirilen okuma türüdür.

Paylaşarak Okuma: Bir metnin farklı bölümlerinin belirlenen kişiler arasında paylaştırılarak sırayla ve sesli biçimde okunmasıdır.

Tartışarak Okuma: Seçilen metindeki içeriğin; biçim ve yapı unsurlarının, dil ve anlatım özelliklerinin, bilgilerin, açık ve örtük iletilerin, duygu ve düşüncelerin bir topluluk tarafından tartışılmasına yönelik ortam oluşturularak gerçekleştirilen okuma türüdür.

Okuma Stratejisi Nasıl Oluşturulur?

» Bir metni okumaya başlamadan önce metne kısaca göz atmalıyız. Başlık, alt başlıklar, görseller ve şekiller bize metnin konusu hakkında ipuçları verir. Bu ipuçlarından yararlanarak metinle ilgili tahminlerde bulunabiliriz. Okuma sırasında bu tahminlerimizin doğru olup olmadığını kontrol etmeli, gerekirse yeni tahminler yapmalıyız.

» Metni dikkatli bir şekilde baştan sona okumalıyız. Anlamını bilmediğimiz kelimelerle karşılaştığımızda önce bu kelimelerin anlamını metnin akışından çıkarmaya çalışmalıyız. Daha sonra sözlükten kontrol ederek doğru anlama ulaşıp ulaşmadığımızı öğrenmeliyiz.

» Okuma sırasında önemli gördüğümüz yerlerin altını çizmeli veya işaretlemeliyiz. Bu bölümlerle ilgili kısa notlar almak, metni daha iyi anlamamıza yardımcı olur. Ayrıca metindeki bazı cümlelerin önceki ya da sonraki cümlelerle bağlantılı olduğunu unutmamalıyız. “Bu, şu, bundan dolayı, bu nedenle, buna göre” gibi ifadeler, metindeki düşünceler arasında ilişki kurmamızı sağlar.

» Metindeki bilgileri daha iyi kavrayabilmek için kendimize sorular sormalıyız. “Ne, nasıl, ne zaman, neden, nerede, kim?” gibi sorular, metnin anlamını çözmemize ve önemli noktaları fark etmemize yardımcı olur.

» Okuduğumuz metindeki bilgilerle daha önce öğrendiklerimiz arasında bağlantı kurmalıyız. Yeni bilgileri eski bilgilerimizle ilişkilendirdiğimizde metni daha kolay anlar ve zihnimizde daha kalıcı hâle getiririz.

» Metindeki bilgileri zihnimizde canlandırabilir veya bu bilgilerden bir şema oluşturabiliriz. Böylece metindeki ana düşünceleri ve bilgiler arasındaki bağlantıları daha düzenli görebiliriz.

» Önemli bilgileri kullanarak zihnimizde bir hikâye de kurabiliriz. Bilgiler arasında hikâye yoluyla ilişki kurmak, hem metni anlamayı hem de daha sonra hatırlamayı kolaylaştırır.

» Okuma bittikten sonra metni kendi kelimelerimizle özetlemeliyiz. Böylece metni gerçekten anlayıp anlamadığımızı kontrol etmiş oluruz.

» Okuduğumuz metinden öğrendiklerimizi, okuma amacımızı düşünerek değerlendirmeliyiz. Hangi bilgileri kullanacağımıza, hangilerini daha sonra hatırlamamız gerektiğine karar vermeliyiz. Ayrıca bu bilgilerin doğru, tutarlı ve amacımıza uygun olup olmadığını sorgulamalıyız.

» Metinden öğrendiğimiz bilgileri ileride nerelerde kullanabileceğimizi düşünmeliyiz. Son olarak, okuduğumuz metnin bize hangi yönlerden katkı sağladığını değerlendirmeliyiz.

Okumak Kişiye Neler Kazandırır?

Okumak, insanın kendini geliştirmesi için en etkili yollardan biridir. İnsan okuyarak ilgi duyduğu ya da ihtiyaç hissettiği bilgilere ulaşır. Gerçek ya da hayal ürünü farklı dünyaları tanıma fırsatı bulur. Merak ettiği konuları keşfeder, başka insanların duygu ve düşüncelerini öğrenir. Ayrıca okuma alışkanlığı, kişinin iletişim becerilerinin gelişmesine de katkı sağlar.

Okumanın kişiye kazandırdığı başlıca faydalar şunlardır:

Bilgi Birikimini Artırır

Okumak, farklı alanlarda bilgi sahibi olmamızı sağlar. Bilgimiz arttıkça okul ve meslek hayatımızda daha başarılı olabiliriz. Çevremizde daha bilinçli ve donanımlı bir birey olarak görülürüz. Bilgiye ulaşmak insana mutluluk verir; bilgi sahibi olmak ise kişinin kendine olan güvenini artırır.

Dil Becerilerini Geliştirir

Okuma, dilimizi daha etkili kullanmamıza yardımcı olur. Çünkü okurken günlük hayatta sık karşılaşmadığımız yeni kelimeler, farklı cümle yapıları ve anlatım biçimleriyle tanışırız. Bu durum söz varlığımızı zenginleştirir. Böylece duygu ve düşüncelerimizi daha doğru, açık ve etkili bir şekilde ifade edebiliriz.

Hafızayı Güçlendirir

Sağlıklı bir yaşam için bedenimizi çalıştırmamız gerektiği gibi zihnimizi de çalıştırmamız gerekir. Okumak, zihinsel bir egzersiz gibidir. Okuma sırasında beyin; harfleri, kelimeleri ve cümleleri anlamlandırmak için sürekli çalışır. Yeni bilgiler, daha önce öğrendiklerimizle ilişkilendirilir. Bu zihinsel süreçler hafızanın güçlenmesine yardımcı olur.

Hayal Gücünü ve Yaratıcılığı Artırır

Okumak, insanın hayal dünyasını geliştirir. Okudukça farklı olaylar, kişiler, yerler ve düşüncelerle karşılaşırız. Bu da hayal gücümüzün sınırlarını genişletir. Hayal gücü gelişen kişi, yeni fikirler üretmekte ve karşılaştığı sorunlara farklı çözümler bulmakta daha başarılı olur.

Empati Kurmayı Sağlar

Okumak, başkalarının duygu ve düşüncelerini anlamamıza yardımcı olur. Özellikle farklı kişilerin yaşamlarını, düşüncelerini ve olaylara bakış açılarını okudukça empati becerimiz gelişir. Böylece olayları yalnızca kendi açımızdan değil, başkalarının gözünden de değerlendirebiliriz.

Rahatlamaya Yardımcı Olur

Okumak, insanı günlük hayatın yorgunluğundan ve stresinden uzaklaştırır. Yorucu bir günün ardından ilgi çekici bir kitap, hikâye ya da yazı okumak zihni dinlendirir. Okuma sayesinde kişi sorunlarından bir süre uzaklaşır, sakinleşir ve kendini daha huzurlu hisseder.

Düşünme Becerisini Geliştirir

Okumak, kişinin olaylara farklı açılardan bakmasını sağlar. İnsan okudukça karşılaştırma yapmayı, neden-sonuç ilişkisi kurmayı ve bilgileri değerlendirmeyi öğrenir. Bu durum düşünme becerisini geliştirir.

Dikkat ve Odaklanmayı Artırır

Bir metni anlayarak okumak dikkat gerektirir. Düzenli okuma yapan kişiler, okuduklarına daha uzun süre odaklanabilir. Bu da ders çalışırken, dinlerken ve öğrenirken kişiye kolaylık sağlar.

Yazma Becerisini Güçlendirir

Okuyan kişi farklı kelimeler, cümle yapıları ve anlatım biçimleriyle karşılaşır. Bu durum yazılı anlatımını geliştirir. Böylece duygu ve düşüncelerini yazarken daha doğru, etkili ve güzel ifade edebilir.

Eleştirel Bakış Açısı Kazandırır

Okumak, kişinin her bilgiyi olduğu gibi kabul etmesini engeller. Okuyan kişi sorgulamayı, karşılaştırmayı ve doğru bilgiye ulaşmayı öğrenir. Bu sayede olaylara daha bilinçli yaklaşır.

Kültürel Birikimi Artırır

Kitaplar, farklı toplumları, gelenekleri, yaşam biçimlerini ve düşünce dünyalarını tanımamıza yardımcı olur. Okuyan kişi hem kendi kültürünü daha iyi tanır hem de başka kültürlere karşı daha anlayışlı olur.

Başarıya Katkı Sağlar

Okuma alışkanlığı olan kişiler, derslerde ve sınavlarda metinleri daha kolay anlar. Soruları daha dikkatli yorumlar ve bilgileri daha iyi kavrar. Bu nedenle okumak, akademik başarıyı da olumlu yönde etkiler.

Kendini Tanımaya Yardımcı Olur

İnsan okudukça farklı karakterler, olaylar ve düşüncelerle karşılaşır. Bu karşılaşmalar kişinin kendi duygu, düşünce ve davranışlarını sorgulamasını sağlar. Böylece kişi kendini daha iyi tanır.

Zamanı Verimli Kullanmayı Sağlar

Okumak, boş zamanları faydalı bir şekilde değerlendirme yoludur. İnsan kitap okuyarak hem öğrenir hem de keyifli vakit geçirir. Bu nedenle okuma alışkanlığı, kişiye zamanı verimli kullanma bilinci kazandırır.