Hamse Nedir? Divan Edebiyatında Hamse Geleneği, Hamse Sahibi Şairler

Hamse Nedir?

Divan edebiyatında hamse (Arapça “beşli”), bir şairin beş ayrı mesnevîden oluşan külliyatıdır. Türün kurucusu Fars edebiyatında Nizâmî-i Gencevî’dir (Hamse-i Nizâmî).

• Türk edebiyatında ilk hamseyi Çağatay sahasında Ali Şîr Nevâî yazmıştır; Osmanlı/Anadolu sahasında hamse geleneği 15–17. yy’larda yaygınlaşır. Zamanla bazı yazarlar mensur (düzyazı) “hamse”ler de denemiştir (ör. Nergisî).
• Anadolu sahasının hamse sahibi ilk şairi: Hamdullah Hamdî (ö. 1503). Onun hamsesi şu beş eserden oluşur: Yûsuf u Züleyhâ, Leylâ vü Mecnûn, Tuhfetü’l-uşşâk, Kıyâfetnâme, Ahmediyye (Mevlid).

Başlıca “Hamse” Sahibi Şairler (seçme):

• Nizâmî-i Gencevî – türün kurucusu (Mahzenü’l-Esrâr, Hüsrev ü Şîrîn, Leylâ vü Mecnûn, Heft Peyker, İskendernâme).
• Emîr Hüsrev-i Dihlevî – Nizâmî’yi takip eden erken bir “Hamse” sahibi.
• Ali Şîr Nevâî – Türk edebiyatında ilk hamse: Hayretü’l-Ebrâr, Ferhâd u Şîrîn, Leylî vü Mecnûn, Seb‘a-i Seyyâre, Sedd-i İskenderî.
• Hamdullah Hamdî – Anadolu’da ilk hamse; eserleri yukarıda.
• Ahmed Rıdvan – Altı mesnevisiyle kaynaklarda hamse sahibi olarak anılır (İskendernâme, Leylâ vü Mecnûn, Hüsrev ü Şîrîn, Rıdvâniyye, Mahzenü’l-Esrâr, Heft Peyker).
• Taşlıcalı Yahyâ – “Orijinal” konulara açılan hamsesiyle bilinir (Gencîne-i Râz, Kitâb-ı Usûl, Gülşen-i Envâr, Yûsuf u Züleyhâ, Şâh u Gedâ).
• Nev‘îzâde Atâyî – 17. yy, “Hamse-i Atâyî” ile tanınır (Atâyî’nin hamsesi üzerine kapsamlı çalışmalar vardır).
• Bihiştî Ahmed Sinan Çelebi – Erken Anadolu hamse şairlerinden sayılır.
• Subhîzâde Feyzî – “son hamse”yi yazan şair olarak anılır.

Anadolu sahasında hamse sahibi şairler, dönemlere göre özet bir tablo: