2025-2026 10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Dersi 2.Dönem 2.Ortak Yazılı Sınavı Soruları ve Cevapları

Milli Eğitim Bakanlığı (MEB) tarafından 2024-2025 eğitim-öğretim yılında yürürlüğe konulan Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli müfredatına ve 2025-2026 eğitim-öğretim yılı 10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı dersi 2. dönem 2. ortak yazılı konu soru dağılım tablosuna (Senaryo 1) uygun olarak hazırlanan sınav soruları ve ayrıntılı cevap anahtarı aşağıda yer almaktadır.

Senaryo-1’deki kodlar (TDE4.1, TDE2.3 vb.) yeni müfredatın süreç odaklı, okuma analizi ve yazma atölyesi becerilerini tam olarak yansıtmaktadır. Senaryo 1’de belirtilen soru dağılımına sadık kalınarak 1 Yazma, 3 Okuma (çözümleme ve değerlendirme) olmak üzere toplam 4 adet açık uçlu/maddeli soru oluşturulmuştur.

Sınav Örneği-1

2025-2026 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI 10. SINIF TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI DERSİ
2.DÖNEM 2.ORTAK YAZILI SINAVI (SENARYO 1)

Adı – Soyadı: ……………………………………………………
Sınıfı – Şubesi / No: ……………………. / ……………….

SORULAR

Soru 1 (Yazma Alanı – TDE4.1, 4.2, 4.3, 4.4 / 25 Puan) Fabl türünün özelliklerine uygun olarak oluşturduğu metinlerde yazmayı yönetebilme, içerik oluşturabilme, kural uygulayabilme ve yansıtabilme.

Soru: Aşağıda serim (giriş) bölümü verilen fablı; türün yapı özelliklerini (düğüm, çözüm ve öğüt/ders bölümlerini) gözeterek mantıksal bir akış içinde tamamlayınız. Yazacağınız metinde en az bir kişileştirme (teşhis) ve en az bir konuşturma (intak) sanatına yer vererek imla ve noktalama kurallarına dikkat ediniz.

“Günün birinde, ulu bir meşe ağacının tepesinde yaşayan, tüyleriyle ve hızıyla gururlanan kibirli bir karganın yolu, ağacın gölgesinde ağır ağır ilerleyen yaşlı bir kaplumbağa ile kesişmiş. Karga, aşağıya doğru süzülerek kaplumbağanın önünü kesmiş ve…”

Soru 2 (Okuma Alanı – TDE2.3 / 25 Puan) “Nesillerin Mirası” temasında ele alınan metinleri çözümleyebilme.

Soru: Aşağıda Dede Korkut Hikâyeleri’nden (Salur Kazan’ın Evinin Yağmalanması) alınan bir kesit verilmiştir:

“Kazan Bey der: ‘Berü gelgil başum bahtı evüm tahtı / Evden çıkup yürüyende serv boylum / Topuğında sarmaşanda kara saçlum / Kurılalar yayım okum sîm endâmum / Kazan beyün hâtûnı boyı uzun Burla hâtun! / Oglum Uruz’ı vurdun mı, kollarını arkasına bağladın mı, kâfir yollarına sürdün mü?’ dedi. Burla Hatun söylemiş, görelim hanım ne söylemiş: ‘Kazan Bey, sana ne oldu? Sağ esen gelseydin mal mülk yağma olsaydı ne çıkardı? Amma ulu ulu kâfirler yurdumuza üşüşmüş, evimizi barkımızı yıkmış, esir eylemiş…’ “

Bu parçadan ve “Nesillerin Mirası” temasında edindiğiniz bilgilerden hareketle, Dede Korkut Hikâyeleri’nin dil, anlatım ve yapısal özelliklerini (nazım-nesir durumu, dil özellikleri ve geleneğe ait izler) belirterek metni çözümleyiniz. Maddeler halinde en az 3 özellik yazınız.

Soru 3 (Okuma Alanı – TDE2.4 / 25 Puan) “Nesillerin Mirası” temasında ele alınan metinlere yönelik değerlendirmelerini yansıtabilme.

Soru: Aşağıda Tanzimat Dönemi şairi Namık Kemal’in Hürriyet Kasidesi’nden alınan bir beyit ve günümüz Türkçesi verilmiştir:

“Ne efsunkâr imişsin ey dîdâr-ı hürriyet > Esîr-i aşkın olduk gerçi kurtulduk esâretten” > (Ey hürriyetin güzel yüzü, sen ne büyüleyici/efsunlu imişsin! Gerçi esaretten kurtulduk ama bu sefer de senin aşkının esiri olduk.)

Bu beyitten hareketle, Tanzimat Dönemi şiirinin “Nesillerin Mirası” teması bağlamında geleneksel Türk şiirine (Divan şiirine) getirdiği tematik yenilikleri ve toplumsal zihniyetteki değişimi kendi cümlelerinizle değerlendiriniz.

Soru 4 (Okuma Alanı – TDE2.4 / 25 Puan) “Nesillerin Mirası” temasında ele alınan metinlere yönelik değerlendirmelerini yansıtabilme.

Soru: Kuşaktan kuşağa sözlü dönemden itibaren aktarılarak kültürel mirasımızın en önemli parçalarından biri haline gelen masalların/fablların başındaki tekerlemelerin (döşeme bölümünün) metnin ritmine, dinleyicinin hayal gücüne katkısını ve bu sözlü mirasın nesiller arası bağ kurmadaki işlevini değerlendiren kısa bir yorum paragrafı yazınız.

2.DÖNEM 2. ORTAK YAZILI SINAVI CEVAP ANAHTARI VE DEĞERLENDİRME ÖLÇEĞİ

Soru 1 Cevap Anahtarı (Yazma Değerlendirmesi): Öğrencinin yazdığı metin şu kriterlere göre puanlanacaktır:

• İçerik ve Yapı (10 Puan): Metnin fabl türüne uygun olarak düğüm, çözüm ve öğüt/ders bölümlerini içermesi, bir ahlaki dersle sonlanması.
• Edebi Sanatlar (5 Puan): En az bir kişileştirme (hayvanın insani özellik göstermesi) ve en az bir konuşturma (hayvanın doğrudan konuşturulması) sanatının doğru kullanılması.
• Dil ve Anlatım (5 Puan): Akıcı, açık, anlaşılır bir dil kullanımı; kelimelerin yerinde kullanılması.
• İmla ve Noktalama (5 Puan): Yazım kuralları ve noktalama işaretlerinin doğru uygulanması.

Soru 2 Cevap Anahtarı (Çözümleme): Öğrencinin aşağıda verilen özelliklerden en az 3 tanesini yazması beklenir (Her madde 8.3 puan, toplam 25 puan):

1. Nazım-Nesir Karışık Yapı: Metinde duyguların yoğunlaştığı hitap bölümleri şiirsel (nazım/manzum), olayların anlatıldığı kısımlar ise düzyazı (nesir) şeklindedir. Destandan halk hikayesine geçişin en temel özelliğidir.
2. Dil Özellikleri: Dönemine göre sade, akıcı ve yalın bir Türkçe kullanılmıştır. Oğuz Türkçesinin dil hususiyetlerini yansıtır.
3. Kültürel ve Toplumsal İzler: Kadının toplumdaki yeri (Burla Hatun’un eşiyle konuşması, söz sahibi olması) ve aile bağları, alp-erenlik kültürü ile aile mirasının (oğul Uruz) korunması gibi kültürel unsurlar ön plandadır.

Soru 3 Cevap Anahtarı (Değerlendirme – Şiir): Öğrencinin şu eksende bir değerlendirme yapması beklenir (25 Puan):

• Tanzimat Dönemi şiiri, biçimsel olarak (Kaside formu, beyit birimi, aruz ölçüsü) Divan edebiyatı geleneğini (nesillerin mirasını) sürdürse de içerik/tema bakımından büyük bir yenilik getirmiştir. Divan şiirindeki bireysel aşk, şarap, sevgili gibi konuların yerine ilk kez “hürriyet”, “vatan”, “millet”, “hak”, “adalet” gibi toplumsal temalar işlenmiştir. Namık Kemal bu beyitte hürriyeti soyut bir kavram olmaktan çıkarıp uğruna can feda edilecek somut bir sevgili gibi düşünerek toplumsal zihniyette esarete karşı duruşu ve hürriyet aşkını miras bırakmıştır.

Soru 4 Cevap Anahtarı (Değerlendirme – Masal/Geleneksel Kültür): Öğrencinin şu eksende bir yorum yapması beklenir (25 Puan):

• Masalların başındaki “Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde” gibi tekerlemeler (döşeme bölümü), dinleyiciyi/okuyucuyu gerçek dünyadan kopararak masalın olağanüstü ve büyüleyici dünyasına hazırlar. Metne müzikal bir ritim ve ahenk katar. Bu kalıplaşmış ifadeler, sözlü kültürün hafızada kalmasını kolaylaştırarak nesiller boyu dil birikiminin ve kültürel kodların bozulmadan aktarılmasını sağlar. Böylece geçmişle gelecek arasında güçlü bir kültürel köprü kurar.

Sınav Örneği-2

2025-2026 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI 10.SINIF TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI DERSİ 2.DÖNEM 2.YAZILI SINAVI
(SENARYO 1)

Adı Soyadı: ………………………………………
Sınıfı / Numarası: ………………………………
Süre: 40 dakika
Puan: 100

Açıklama:
Sorular açık uçludur. Cevaplarınızı yazım ve noktalama kurallarına dikkat ederek yazınız.

SORULAR

Soru-1: Fabl Yazma / 40 Puan

Aşağıdaki yönergeye uygun bir fabl yazınız.

Yönerge:
“Bilmeden hüküm vermenin zararları” konusunu işleyen, kahramanları hayvanlardan seçilmiş bir fabl oluşturunuz.

Fablınızda şu özellikler bulunmalıdır:

• Uygun bir başlık
• En az iki hayvan kahraman
• Olayın geçtiği belirgin bir yer
• Serim, düğüm ve çözüm bölümleri
• Kahramanların kişilik özelliklerini yansıtan konuşmalar
• Açık ya da örtük bir ders / ileti
• Yazım ve noktalama kurallarına uygun anlatım

Fablınızı 120-180 kelime arasında yazınız. Metnin sonunda fablınızın iletisini bir cümleyle belirtiniz.

Soru-2: Metin Çözümleme / 20 Puan

Aşağıdaki metni okuyunuz.

Metin

Eski zamanlarda bir bey, oğlunun adını koymak için obanın ileri gelenlerini çağırır. Büyükler toplanır, toy kurulur, herkes çocuğun geleceği üzerine dileklerde bulunur. Sonra bilge kişi ayağa kalkar ve çocuğa yalnızca kulağa hoş gelen bir ad değil, taşıyacağı sorumluluğu da hatırlatan bir ad verir. “Ad, insana yol gösterir; kişi adıyla birlikte töresini, ailesini ve milletinin hatırasını da taşır.” der. Oradakiler bu sözü onaylar. Böylece ad verme töreni, sadece bir isim koyma işi olmaktan çıkar; geçmişten bugüne aktarılan bir değer hâline gelir.

Soru:
Bu metinde yer alan kültürel miras unsurlarından üçünü belirleyiniz. Belirlediğiniz unsurların metnin ana düşüncesiyle ilişkisini açıklayınız.

Soru-3: Değerlendirme / 20 Puan

Yukarıdaki metinde ad verme geleneğinin birey ve toplum açısından önemli olduğu vurgulanmaktadır.

Soru:
Sizce geleneklerin bireyin kimlik kazanmasında nasıl bir etkisi vardır? Görüşünüzü metinden hareketle ve günlük yaşamdan bir örnekle açıklayınız.

Soru-4: Değerlendirme / 20 Puan

Aşağıdaki metni okuyunuz.

Metin

Bilge bir kişi, öğrencilerine şöyle seslenir:
“Bir milletin mirası yalnızca taş binalar, eski eşyalar ya da yazılı belgeler değildir. Dil, söz, davranış, saygı, yardımlaşma ve adalet anlayışı da mirasın bir parçasıdır. Bunlar korunmazsa geçmişle bugün arasındaki bağ zayıflar. Fakat mirası korumak, onu hiç değiştirmeden saklamak demek değildir. Asıl önemli olan, geçmişten gelen değeri bugünün hayatında anlamlı kılabilmektir.”

Soru:
Bu görüşe katılıp katılmadığınızı gerekçeleriyle açıklayınız. Cevabınızda “mirası korumak” ve “mirası güncel hayatta yaşatmak” arasındaki ilişkiye değininiz.

CEVAP ANAHTARI VE PUANLAMA

Soru-1: Fabl Yazma / 40 Puan

Beklenen cevap:
Öğrencinin, fabl türünün temel özelliklerine uygun özgün bir metin yazması beklenir. Cevaplar bireysel farklılık gösterebilir.

Puanlama:

• Başlık ve konuya uygunluk: 5 puan
  • Başlık uygun ve konuyla ilişkiliyse 5 puan.
  • Başlık zayıf ya da konu ile kısmen ilişkiliyse 2-3 puan.
  • Başlık yoksa 0 puan.
• Fabl türüne uygun kahraman seçimi: 5 puan
  • Hayvan kahramanlar kişileştirilmişse 5 puan.
  • Kahramanlar var ancak kişileştirme zayıfsa 2-3 puan.
  • Fabl türüne uygun kahraman yoksa 0 puan.
• Olay örgüsü: 10 puan
  • Serim, düğüm ve çözüm bölümleri belirginse 10 puan.
  • Olay örgüsü kısmen kurulmuşsa 5-7 puan.
  • Olay örgüsü dağınık ya da belirsizse 1-4 puan.
• İleti / ders verme özelliği: 8 puan
  • “Bilmeden hüküm vermenin zararları” iletisi açık veya örtük biçimde verilmişse 8 puan.
  • İleti kısmen anlaşılırsa 4-6 puan.
  • İleti yoksa 0 puan.
• Anlatım, yazım ve noktalama: 7 puan
  • Anlatım akıcı, yazım ve noktalama büyük ölçüde doğruysa 7 puan.
  • Bazı anlatım bozuklukları veya yazım-noktalama hataları varsa 3-5 puan.
  • Anlatım çok bozuksa 0-2 puan.
• Son cümlede iletinin belirtilmesi: 5 puan
  • İleti açıkça yazılmışsa 5 puan.
  • İleti dolaylı ya da eksik verilmişse 2-3 puan.
  • İleti cümlesi yoksa 0 puan.

Soru-2: Metin Çözümleme / 20 Puan

Olası doğru cevaplar:

Metindeki kültürel miras unsurları şunlar olabilir:

• Ad verme geleneği
• Toy / tören düzenleme
• Büyüklerin ve bilge kişilerin görüşüne başvurma
• Töre bilinci
• Aile ve millet hatırasını yaşatma
• İsmin kişiye sorumluluk yüklemesi
• Geçmişten bugüne değer aktarımı

Örnek cevap:
Metinde ad verme geleneği, toy düzenleme ve bilge kişinin sözüne değer verme kültürel miras unsurlarıdır. Bu unsurlar, toplumun geçmişten gelen değerlerini yeni kuşaklara aktardığını gösterir. Metnin ana düşüncesi, adın sadece bir kelime olmadığı; kişinin ailesi, milleti ve töresiyle bağ kurmasını sağlayan bir değer olduğu yönündedir.

Puanlama:

• Üç kültürel miras unsurunu doğru belirleme: 9 puan
• Unsurları metnin ana düşüncesiyle ilişkilendirme: 8 puan
• Açık, düzenli ve anlaşılır anlatım: 3 puan

Soru-3: Değerlendirme / 20 Puan

Olası doğru cevap:

Gelenekler bireyin kimlik kazanmasında etkilidir çünkü kişi ailesinden, çevresinden ve toplumundan aldığı değerlerle kendini tanır. Metinde ad verme geleneği, bireyin yalnızca bir isim almadığını; geçmişle ve toplumla bağ kurduğunu göstermektedir. Günümüzde de bayram ziyaretleri, aile büyüklerinden dua alma, çocuklara aile büyüklerinin adını verme gibi uygulamalar bireyin aidiyet duygusunu güçlendirir.

Puanlama:

• Gelenek-kimlik ilişkisini açıklama: 7 puan
• Metinle bağlantı kurma: 5 puan
• Günlük yaşamdan uygun örnek verme: 5 puan
• Anlatım bütünlüğü: 3 puan

Not:
Öğrenci geleneklerin her zaman olumlu olmayabileceğini savunabilir. Gerekçeli, metinle ilişkili ve tutarlı cevaplar doğru kabul edilir.

Soru-4: Değerlendirme / 20 Puan

Olası doğru cevap:

Bu görüşe katılıyorum. Kültürel miras sadece geçmişten kalan nesnelerden ibaret değildir; dil, saygı, yardımlaşma ve adalet gibi değerler de mirasın parçasıdır. Mirası korumak, onu olduğu gibi dondurmak anlamına gelmez. Örneğin masalların, atasözlerinin veya geleneksel bayramlaşmanın günümüz iletişim araçlarıyla yeni kuşaklara aktarılması, mirasın güncel hayatta yaşatılmasıdır. Böylece geçmişle bugün arasında bağ kurulur.

Puanlama:

• Görüşünü açıkça belirtme: 4 puan
• “Mirası korumak” kavramını açıklama: 5 puan
• “Mirası güncel hayatta yaşatmak” kavramını açıklama: 5 puan
• İki kavram arasında ilişki kurma: 4 puan
• Anlatım bütünlüğü ve yazım-noktalama: 2 puan

Not:
Öğrenci görüşe katılmayabilir. Cevap gerekçeli, tutarlı ve metinle ilişkiliyse doğru kabul edilir.

ÖĞRENME ÇIKTISI – SORU EŞLEŞTİRMESİ