Dilek-Koşul (Dilek-Şart) Kipi Nedir? Ekleri ve Örnekleri

Dilek-koşul (dilek-şart) kipi; fiilde bildirilen işin, oluşun veya hareketin gerçekleşmesini bir koşula bağlayan ya da bir dilek, istek, arzu ve temenni bildiren dilek kipidir.

Dilek-koşul kipinin temel ekleri -sa / -sedir.

Örnek:

• Yarın hava güzel olursa pikniğe gideriz.
• Planlı ve disiplinli çalışırsa başarılı olur.
• Keşke seni yeniden görebilsem.
• Bir gün buralara tekrar gelsek.

İlk iki cümlede bir koşul, son iki cümlede ise dilek ve istek anlamı vardır.

Dilek-Koşul Kipinin Ekleri

Dilek-koşul kipinin ekleri:

• -sa / -se

Ek, fiilin son ünlüsüne göre büyük ünlü uyumuna uygun biçimde kullanılır.

Örnekler

• yaz + sa → yazsa
• bak + sa → baksa
• bul + sa → bulsa
• gel + se → gelse
• bil + se → bilse
• gör + se → görse

Dilek-Koşul Kipinin Yapısı

Dilek-koşul kipiyle çekimlenen bir fiilin temel yapısı şöyledir:

Fiil kökü veya gövdesi + dilek-koşul kipi eki + kişi eki

Örnek:

gel + se + m → gelsem

• gel- → fiil kökü
• -se → dilek-koşul kipi eki
• -m → birinci tekil kişi eki

Dilek-Koşul Kipinin Kişilere Göre Çekimi

Gelmek fiilinin dilek-koşul kipindeki olumlu çekimi şöyledir:

Cümle İçinde Örnekler

• Ben de sizinle gelsem çok sevinirim.
• Sen biraz erken gelsen iyi olur.
• O da bizimle gelse ne güzel olur.
• Biz yarın gelsek uygun olur mu?
• Siz de toplantıya gelseniz iyi olur.
• Onlar da buraya gelseler hep birlikte konuşuruz.

Dilek-Koşul Kipinin Olumlu Çekimi

Olumlu çekimde fiilin kök veya gövdesine doğrudan -sa/-se eki ve ardından kişi eki getirilir.

• Fiil + -sa/-se + kişi eki

Yazmak Fiilinin Olumlu Çekimi

Olumlu Cümle Örnekleri

• Biraz daha dikkatli çalışsan başarılı olursun.
• Yarın hava güzel olsa dışarı çıkarız.
• Keşke bu kitabı ben de okusam.
• Hafta sonu birlikte bir yere gitsek.
• Siz de bize katılsanız çok seviniriz.

Dilek-Koşul Kipinin Olumsuzu

Dilek-koşul kipinin olumsuzu yapılırken fiile önce -ma / -me olumsuzluk eki, ardından -sa/-se dilek-koşul eki ve kişi eki getirilir.

• Fiil + -ma/-me + -sa/-se + kişi eki

Gelmek Fiilinin Olumsuz Çekimi

Olumsuz Cümle Örnekleri

• Ben yarın gelmesem sorun olur mu?
• Sen bu kadar acele etmesen daha iyi olur.
• O bize yardım etmezse işlerimiz zorlaşır.
• Biz bugün dışarı çıkmasak mı?
• Siz toplantıya katılmasanız da karar alınabilir.
• Onlar bu kadar gürültü yapmasalar iyi olur.

Dilek-Koşul Kipinin Soru Biçimi

Dilek-koşul kipiyle çekimlenmiş fiiller mı, mi, mu, mü soru edatıyla birlikte kullanılabilir.

Soru edatı ayrı yazılır.

Örnekler

• Gelsem mi?
• Gelsen mi?
• Gelse mi?
• Gelsek mi?
• Gelseniz mi?
• Gelseler mi?

Soru Cümlesi Örnekleri

• Yarın size gelsem mi?
• Biraz daha beklesek mi?
• Bu konuyu öğretmene sorsanız mı?
• Akşam birlikte dışarı çıksak mı?

Dilek-Koşul Kipinin Olumsuz Soru Biçimi

Dilek-koşul kipinde olumsuzluk ve soru anlamı birlikte de kullanılabilir.

• Gelmesem mi?
• Gelmesen mi?
• Gelmese mi?
• Gelmesek mi?
• Gelmeseniz mi?
• Gelmeseler mi?

Olumsuz Soru Cümlesi Örnekleri

• Bugün dışarı çıkmasak mı?
• Bu konuyu şimdilik konuşmasak mı?
• Biraz daha beklemesek mi?
• Onlar bu işe karışmasalar mı?

Dilek-Koşul Kipi Hangi Durumlarda Kullanılır?

Dilek-koşul kipi Türkçede hem koşul hem de dilek, istek, arzu ve temenni anlamlarında kullanılabilir.

1. Bir İşin Gerçekleşmesini Koşula Bağlar

Bir eylemin gerçekleşmesi başka bir durumun gerçekleşmesine bağlıysa dilek-koşul kipi kullanılabilir.

• Çok çalışırsan başarılı olursun.
• Hava güzel olursa parka gideriz.
• Erken çıkarsak otobüse yetişiriz.
• Beni ararsan sana yardımcı olurum.

Bu cümlelerde bir olayın gerçekleşmesi başka bir koşula bağlanmıştır.

2. Dilek ve Arzu Bildirir

-sa/-se eki bazı cümlelerde doğrudan bir koşuldan çok kişinin dileğini veya arzusunu ifade eder.

• Keşke onu yeniden görebilsem.
• Bir gün ben de Paris’e gitsem.
• Şu sınavı bir kazansam.
• Yaz tatili hemen başlasa.

3. “Keşke” ile Birlikte Temenni Bildirir

Keşke sözcüğü dilek-koşul kipiyle çok sık kullanılır ve gerçekleşmesi arzu edilen durumları anlatır.

• Keşke şimdi yanımızda olsan.
• Keşke biraz daha erken gelseydin.
• Keşke hava yarın güzel olsa.
• Keşke onu bir kez daha görsem.

Not: “Gelseydin” gibi örnekler basit dilek-koşul çekimi değil, birleşik çekimli yapılardır. Burada örnek, “keşke”nin dilek anlamındaki kullanımını göstermek amacıyla verilmiştir.

4. Öneri Bildirebilir

Dilek-koşul kipi bazı cümlelerde bir öneriyi yumuşak biçimde ifade eder.

• Biraz dinlenirsen iyi olur.
• Doktora görünsen iyi edersin.
• Bu kitabı da okusan.
• Biraz daha yavaş konuşsan.

Bu tür cümlelerde biçim olarak dilek-koşul kipi bulunmasına rağmen anlam bakımından rica veya nazik istek vardır.

5. Olasılık ve Varsayım Bildirebilir

• Otobüsü kaçırırsak başka bir araçla gideriz.
• Bu plan işe yaramazsa başka bir yol deneriz.

Burada henüz gerçekleşmemiş bir durum varsayım olarak ele alınmaktadır.

Cümlede Dilek-Koşul Kipi Nasıl Bulunur?

Bir fiilin dilek-koşul kipiyle çekimlenip çekimlenmediğini belirlemek için şu adımlar izlenebilir:

1. Cümledeki çekimli fiil bulunur.
2. Fiilin kök veya gövdesi belirlenir.
3. Fiilde -sa/-se eki aranır.
4. -sa/-se ekinden önce başka bir kip veya zaman eki bulunup bulunmadığı kontrol edilir.
5. Varsa kişi eki belirlenir.
6. Cümlenin koşul, dilek, istek, temenni veya varsayım anlamı taşıyıp taşımadığı değerlendirilir.

Dilek-Koşul Kipinin Özellikleri

• Bir dilek kipidir.
• Ekleri -sa / -se‘dir.
• Bir işin gerçekleşmesini başka bir duruma koşul olarak bağlayabilir.
• Dilek, istek, arzu ve temenni bildirebilir.
• Varsayım ve olasılık anlamı taşıyabilir.
• Rica ve öneriyi daha yumuşak bir biçimde ifade edebilir.
• Keşke sözcüğüyle birlikte sıklıkla kullanılır.
• Olumsuzu -ma/-me ekiyle yapılır.
• -sa/-se başka kip veya zaman eklerinden sonra da kullanılabildiğinden basit dilek-koşul kipiyle karıştırılmamalıdır.

Kısaca Dilek-Koşul Kipi