Tecrid Söz Sanatı
Tecrîd (Soyutlama / Ayrıştırma) Söz Sanatı Nedir?
Tecrîd, klasik Türk edebiyatında (Divan edebiyatı) kullanılan bir söz sanatıdır. Kelime anlamı “soymak, ayırmak, sıyırmak, kazımak”tır. Edebî anlamı ise: Şairin kendisini veya bir varlığı kendisinden ayırarak ikinci bir kişi gibi göstermesi ve onunla konuşmasıdır. Yani kişi, kendi içindeki başka bir “ben” ile konuşurmuş gibi yapar.
Bir başka tanım da: Vasıflı bir şeyden, mübâlağa amacıyla, o vasfa benzeyen başka bir varlık tasavvur etmektir.
Özellikleri
- Genellikle “ey gönül”, “ey dil”, “ey kalbim” gibi hitaplarla başlar.
- Şair, kendi iç dünyasını ikiye ayırır.
- İç konuşma havası verir.
- Duygusal yoğunluğu artırır.
- Tasavvuf şiirlerinde sık görülür.
Örnek
Ey gönül! Bu aşkın ateşiyle daha ne kadar yanacaksın?
Burada şair, kendi gönlünü ayrı bir varlık gibi ele almıştır. Aslında konuşan da, hitap edilen de aynı kişidir.
Divan Şiirinden Örnek
Fuzûlî şiirlerinde tecrîd sanatını sık kullanır:
Ey Fuzûlî! Çekme gam dünyada kim
Gam dünyada sana kalmaz
Burada şair, kendi adına hitap ederek kendini ikiye ayırmıştır. Bu durum tecrîd sanatıdır.
Tecrîd ile Karıştırılan Sanatlar
| Sanat | Farkı |
| Teşhis (Kişileştirme) | İnsan dışı varlıklara insan özelliği verme |
| İntak (Konuşturma) | İnsan dışı varlıkları konuşturma |
| Tecrîd | Kişinin kendini ikiye ayırması |
Tecrîd, şairin kendisini veya bir varlığı kendinden ayırarak ona hitap etmesidir.
Tarihî Arka Plan
- Osmanlı medreselerinde belâgat öğretimi büyük ölçüde
Siracüddin Sekkâkî’nin Miftâhu’l-Ulûm’una dayanır. - Bu eser üzerine yazılan Hatîb el-Kazvînî’nin Telhîsü’l-Miftâh’ı temel kaynak olmuştur.
- Osmanlı belâgat kitapları tecrîd sanatını genellikle bu silsile üzerinden açıklamıştır.
Tecrîdin İki Temel Tarifi
Tecrîdin iki farklı anlayışla tanımlandığını gösterir:
a) Asıl (Klasik) Tanım: Bir vasıftan hareketle o vasfa benzer ikinci bir varlık tasavvur etmek (mübâlağa amacıyla).
b) Günümüzde Yaygın Tanım: Şairin kendisini ayrı bir kişi gibi düşünerek ona hitap etmesi.
Klasik Arap ve Osmanlı kaynaklarında birinci tanım daha baskındır.
Tecrîdin Türleri
Bazı Osmanlı belâgat kitaplarında tecrîd şu şekilde sınıflandırılmıştır:
- Tecrîd-i hitâbî
- Tecrîd-i mahz (başkasına hitap edip kendini kastetme)
- Tecrîd-i gayr-i mahz (gönlüne, nefsine hitap etme)
- Tecrîd-i gayr-i hitâbî
Bu ayrımlar Telhîsü’l-Miftâh’ta açık biçimde bulunmamaktadır, sonradan yorumla genişlemiştir.
Sonuç
- Tecrîd, klasik kaynakta mübâlağa merkezli bir sanattır.
- Osmanlı belâgat kitaplarında tercüme ve yorum farkları nedeniyle anlam genişlemesine uğramıştır.
- Günümüzde ders kitaplarında verilen “şairin kendine hitap etmesi” tanımı, klasik tanımın yorumlanmış hâlidir
