İşteş Fiil Nedir? Özellikleri, Örnekleri

İşteş Fiiller: Fiilde bildirilen işin birden fazla kişi tarafından yapıldığını; işi beraber/birlikte ya da karşılıklı yaptıklarını bildiren fiillerdir.

• “-°ş” ekiyle yapılır.

Dövüşmek, uçuşmak, gülüşmek, görüşmek…

* Ya “birlikte” ya da “karşılıklı” anlamı katar.

• Kuşlar uçuştu. → birlikte
• Çocuklar gülüştü. → birlikte
• Öğrenciler kaçıştı. → birlikte
• Arada bir yazışırız. → karşılıklı
• Onunla Ankara’da tanıştık. → karşılıklı

* Bazı filler “ş” sesini yapılarında barındırır ve işteşlik ifade ederler. Bunlara anlamca işteş fiiller de denebilir.

• Yarışmak, savaşmak, üleşmek, güreşmek, barışmak, konuşmak…

SORU
“Bazı fiiller kendiliğinden işteştir.”
Aşağıda numaralanmış cümlelerden hangilerinin yüklemi kendiliğinden işteştir?
I. Kırkpınar’da yine güreşti pehlivanlar.
II. Yazarla bir tiyatro salonunda söyleştik.
III. Yazar ömrünün son yıllarında da kanserle savaşır.
IV. Her hafta bir konu belirleyip o konuyu tartışırdık.
V. Çocuklar masumluklarından, çok çabuk barışırlar.
A) I ve II       B) I-III ve V      C) II-III ve IV
D) IV ve V    E) III -IV ve V

Çözüm: Numaralandırılan cümlelerdeki “güreş-mek, savaş-mak ve “barış-mak” fiilleri kendiliğinden işteş fiillerdir; “söyle-ş-mek” ve “tart-ış-mak” ise “-ş-” işteşlik ekiyle türetilmiş işteş çatılı fiillerdir. Doğru seçenek B’dir.

* Bazı işteş fiiller bir durumdan başka bir duruma geçmeyi ifade ederler. Bunlarda işteşlik anlamı zayıftır.

• Buharlaşmak, güzelleşmek, ağırlaşmak, sertleşmek, sakinleşmek…
• Durum, gün geçtikçe kötüleşiyor.
• Hasta, biraz daha iyileşti.
• Güneşte fazla kaldığından iyice esmerleşti.
• Rengi giderek koyulaşıyor.

Dikkat! Yapısında “ş” sesi bulunduran bütün fiiller işteş değildir. Bunlara dönüşlü de denebilir.

• Dostluğumuz günden güne gelişiyordu.
• Sonunda öfkesi yatıştı.
• Daracık bir yere sıkıştı.
• Boyunda büyük işlere girişti.
• Fırtınadan sonra deniz yatıştı.
• Otobüs kalkmak üzereyken yetişti.
• Evinden uzakta kalmaya alıştı.

* Bazı fiiller “-lE-ş” şeklinde iki ek alarak, bazıları da “-lEş” şeklinde tek ekle işteş yapılırlar.

• Kucak-la-ş-, selâm-la-ş-;
• Toka-laş, bayram-laş…

* Çoğu nesne alamaz; ama bazı işteş fiiller nesne alabilirler.

• Kazandıkları parayı paylaştılar.

SORU

“İşteşlik bildiren fiiller genellikle nesne almazlar. Ancak kimi işteş fiillerin nesne aldığı görülür.”

Aşağıdaki cümlelerden hangisinde nesne almış bir işteş fiil vardır?
A) Biz de ağaca çıkmak için koşuşmuştuk.
B) En son bir toplantıda karşılaşmıştık onunla.
C) Kuşlar sevinçten delirmiş gibi ötüşüyorlardı.
D) Masrafları çıkarıp elde kalanı bölüştüler.
E) Ağlaşıyordu kadınlar, giden yiğidin ardından.

Çözüm: Nesne almış fiile geçişli fiil denir. Doğru yanıtı bulmak için geçişli işteş bir fiil aramak gerekecektir. Bunu için yüklemlere bakmak yeterlidir. A’da “koşuşmuştuk”, B’de “karşılaşmıştık”, C’de” ötüşüyorlardı”, E’de “ağlaşıyorlardı” fiillerinden oluşan Yüklemler “neyi, kimi” soruları sorulamayan, geçişsiz fiillerdir. Buna karşın E seçeneğindeki “bölüştüler” fiili “neyi?” sorusuna cevap verebilen, yani, nesne alabilen (geçişli) bir fiildir. Doğru seçenek D’dir.

Ayrıca bakınız ⇒ Fiillerde Çatı: Öznesine ve Nesnesine Göre Fiil Çatıları