Hikâye İnceleme: Gamsız’ın Ölümü – Reşat Nuri Güntekin

GAMSIZ’IN ÖLÜMÜ

O sabah, ana mektebinin bahçesinde fevkalâde bir telâş ve canlılık vardı. Talebe bayramı günüydü. İlk ve orta mektepler, kafile kafile marşlar söyleyerek sokaklardan geçiyor, şehrin uzak mesirelerine dağılıyorlardı.

En ihtiyar talebesi altı yaşında olan bu ana mektebinin o kadar uzaklara götürülmesine imkân yoktu. Onlar bayramlarını -kendi minimini ve paytak adımlarıyle- yirmi dakika çeken bir dere kenarında yapacaklardı.

Hazırlık, dehşetti. Bahçe, renk renk elbiselerle canlı bir çiçek tarlasına dönmüştü. Erkek çocuklar, yeni potinlerini siliyorlar, kızlar birbirlerinin saçlarını düzeltiyorlar, çözülmüş kuşaklarını bağlıyorlar, düğmelerini ilikliyorlardı. Altı yaşında bir kız, taş merdivenin basamağına oturmuş, dört yaşında bir öksüz arkadaşının, sökük gömleğini dikmeye çalışıyordu. Nihayet hazırlık bitti, kafile yola düzüldü. Bir elleriyle, taburda, arkadaşlarının elini tutuyorlar, ötekiyle -renkli paketler, minimini sepetler içinde- yiyeceklerini, oyuncaklarını taşıyorlardı.

Sokaklarda fazla gürültü ve intizamsızlık olmasın diye öğretmenler, çocuklara marş söyletmeye başlamışlardı. Büyükler, göğüslerinin bütün kuvveti, kalblerinin bütün sevinciyle bağırıyorlar, küçükler, yürümekte olduğu gibi, şarkı söylemekte de geri kalıyorlar, eğlenceli bir karışıklık oluyordu.

Tabur, sokaklardan geçerken pencereler açılıyor, kadın başları sarkıyor, dükkânlardan satıcılar çıkıyordu.

Bu ana mektebinin bütün gezintilerde olduğu gibi, alay başını yine “Gamsız” çekiyordu.

Gamsız sarı tüylü ihtiyar bir mahalle köpeğiydi. İnsan gibi anlayışlı, fakat insandan daha vefakâr bir mahlûktu.

Galiba serseri ve kalender meşrebi için ona mahallede “Gamsız” demişlerdi. Fakat hakikatte o, köpeklerin en gamlısı idi, birkaç sene evvel büyük bir mateme uğramıştı.

(…)

Onun bir yerde bir kaza eceline uğradığını zannedenler olmuştu. Fakat kalender ve mütevekkil görünüşüne rağmen o, çok gözü açık bir köpekti. Cinsinin düşmanlarını iyi tanır, hatta bazen bir onlara inanıyor, zehirli ekmeklerini yiyor, tuzaklarına düşüyor görünerek alay bile ederdi. Binaenaleyh onun bir yerde ölüp kalmasına imkân yoktu. Nitekim bir hafta sonra tekrar mahalleye gelmişti. Yalnız biraz daha ihtiyar ve düşkün, uzun sarı tüyleri biraz daha çamurlu, bacakları biraz daha berelenmiş olarak.

Bilmem yalan, bilmem doğru, mahalle kadınları onun için bir vaka anlatırlardı. Gamsız, güya çocuklarının ölümünden sonra yaşamak istememiş. Belediye kulübelerinin karşısında durup boynunu bükmüş, yalvarır gibi kesik kesik uluyarak, çocuklarını öldüren yiyecekten istemiş. Hatta bir defasında zehirlenmiş, fakat ölmemiş. Çok ıstırap çektikten, çok süründükten sonra tekrar ayağa kalkmış…

Gamsız, çocuklarının ölümünden sonra mahalleye darılmış, ana mektebinin arkasındaki viraneye çekilmişti. Sokakta hemen hiç dolaşmaz, yalnız zaman zaman mektebin bahçe duvarından içeri atlar, çocuklarla oynar, öğle vakti onların artıklarını yerdi.

Çocuklara, büyüklerden fazla emniyet ettiği, onlardan esaslı bir zarar gelmeyeceğini bildiği için miydi, yoksa onların da -kendi ölmüş küçükleri gibi- masum ve müdafaasız mahlûklar olduğunu hissettiği için mi böyle yapıyordu?

Öğretmenler, bu altın sarısı gözlerinde mahsuz bir vefa ile bakan, çocukların her nazına, her cevrine tahammül eden ihtiyar sokak köpeğini kovmamışlar, bilâkis gizli gizli himaye etmişlerdi. Hasılı, Gamsız, mektebin hademesi, kapıcısı nevinden bir emektar, küçüklerin en sevgili bir arkadaşı olmuştu.

Ana mektepleri, insan cemiyetlerinin küçültülmüş numuneleri gibidir. Orada da fakirlik, kılıksızlık, aileye ait bir leke. gibi sebeplerle sosyete haricinde bırakılan, yahut vakitsiz bir inziva meyliyle evinden kaçan “yalnız”lar vardır. Gamsız, bilhassa bu küçük “yalnız”larla arkadaşlık eder, bahçenin bir köşesinde onlarla ağır ağır dolaşırdı. Küçük kalplerinde söylenilemeyecek dertler ve infialler taşıyanlar, onun çamurlu ayaklarını, elleri içine alarak konuşurlardı.

Gamsız, haline göre hastabakıcılığı bile etmiş, bir gün bahçede koşarken yere yuvarlanan bir minimininin berelenmiş dizini diliyle yalamıştı.

Kafile, artık mahalleden çıkmış, yeşil tarlaların arasından geçen bir ince patikaya düşmüştü. Gamsız, en önde; mağrur ve mütevekkil tavrıyla yürüyordu. Fakat nedense bugün onda bir neşesizlik, anlaşılmaz bir durgunluk vardı.

Nihayet, bayram yerine varıldı. Burası gölgeler içinde serin bir ırmak kenarıydı. Suların içine yeşil söğütler sarkıyordu. Küçüklerin velvelesinden çayırdaki kuşlar ürküp kaçmıştı. Şimdi gün onlarındı. Koşuşa çığrışa etrafa dağılıyorlar, ağaçlara tırmanıp çimenlerde yuvarlanıyorlardı. Akşama daha dünya kadar zaman olduğunu hesap edemeyince kuvvetlerini, neşelerini israf ediyorlar, hatta yiyeceklerini, yemişlerini yemeye başlıyorlardı.

Gamsız da bir aralık canlanmış, çocuklarla beraber oynamak istemişti. Fakat birdenbire durdu, başını kaldırarak acı acı uludu. Sonra yavaş yavaş çekildi, iki büyük taşın arasında kıvrılıp yattı.

Gamsız, hastaydı. Çocuklar, derhal bunu fark ettiler. Yemek götürdüler. O, verilen yiyecekleri yemiyor, ara sıra titizleşiyor, yalnız bırakmaları için yalvarır gibi dişlerini çıkararak hafif hafif bağırıyordu.

Gamsız’ın ıstırabını ve bakışlarındaki perişanlığı öğretmenler de gördüler.

— Yaklaşmayın çocuklar… Hayvandır bu. Belki kudurmuştur, dediler.

Çocukların aldırmadıklarını görerek hademelerden birini nöbetçi bırakmaya mecbur oldular.

Büyücek öğrencilerden biri, -altı, yedi yaşlarında bir kız-birdenbire bir şey hatırlayarak bağırmaya başladı:

— Eyvah, Gamsız’ı zehirlediler. Bu sabah, bir şey almak için bakkala gitmiştim. Köşe başında, süprüntülükte Gamsız’ı gördüm. Öteki köpeklerle beraber bir şey yiyordu. Mutlaka zehirli ekmek yedi.

Öğretmenler, ihtiyar köpekten böyle bir ihtiyatsızlık beklemiyorlardı. Fakat çocuğun dediği doğruydu. Gamsız, bütün zehirlenen köpeklerde görülen ihtilâçlarla kıvranmaya, çırpınmaya başlamıştı.

Çocukların neşesi birdenbire sönmüş, çayıra bir eski mezarlık sükûtu çökmüştü. Bazıları sızıldanıp ağlıyorlardı. Yapılacak bir şey yoktu.

Mektebin pek sevgilisi de olsa, bir köpek yüzünden bir bayramın küçüklere zehir olmasına müsaade edilemezdi. Öğretmenlerden biri:

— Çocuklar, korkmayın. Siz bilmezsiniz. Gamsız, bir kere daha zehirlendi de kurtuldu. Ona bir şey olmaz. Haydi, oyununuza! diye bağırdı.

Küçükleri, yarı zorla dağıtmaya başladılar. Bazıları ağlamağa devam ediyor, bazıları hocanın sözleriyle kendilerini teselli ederek: “Gamsız, gayretlidir… Bir şey olmaz!” diyordu. Hatta küçük ellerini açarak onun için dua edenler bile vardı.

Öğretmenler, nihayet başka bir çare düşündüler. Bayram yerini iki üç dakika uzakta bir başka ağaçlığa nakletmek… Battaniyeler, paketler toplandı ve kafile, Gamsız’ı yalnız bırakarak, hareket etti.

Çocukların arasında derhal gizli bir teşkilât yapılmıştı. Üç beş dakikada bir talebeden ikisi kayboluyor, gizlice Gamsız’ı görmeye giderek ondan haber getiriyordu. Havadis, derhal küçükler arasında yayılıyor, en miniminileri bile bunu öğretmenlerden saklıyordu.

Bir saat sonra yine acı bir haber geldi. Gamsız, ölmek üzere idi. Saklandığı taş kovuğundan çıkmış, mütemadiyen çırpınıyordu. (.) Artık ne emir, ne tehdit, çocukları zapt edemedi. Hep birden ağlaşıp bağrışarak koşmaya başladılar. Öğretmenler, ikisini, üçünü zorla yakalasa, sekizi, onu kurtulup kaçıyordu.

Mamafih, artık köpeğe yaklaşmadılar. Gamsız’ın çırpınması korkunç bir şeydi. Nihayet son bir gayretle toparlandı. İçindeki ateşi teskin için ırmağa doğru koşmaya başladı. Irmak kenarındaki ince tahta köprünün yanında, beş yaşında iki minimini kız vardı. Bunlar, köpeğin tozu dumana katarak geldiğini görünce korktular. Tahta köprüden karşıya geçmek istediler. Fakat birisi telâşla ırmağa düştü, çırpınmaya başladı.

Gamsız, bu kazayı görünce birdenbire durdu. Yolunu değiştirdi. Tahta köprüye koştu. Çocuğun arkasından suya atıldı. Onu ağzıyla eteğinden yakaladı. Öğretmenler yetişinceye kadar onu suyun yüzünde tuttu.

Sonra, artık takati kesilmiş gibi kendini bıraktı. Bir iki kere daldı, etrafındaki suları köpürttü ve öldü. Kaskatı kesilmiş vücudu, suyun hafif akıntısına uyarak yavaş yavaş uzaklaştı. (Reşat Nuri Güntekin, Leylâ ile Mecnun)

1- Metnin yazarı hakkında

Reşat Nuri Güntekin’in Edebî Kişiliği

• Reşat Nuri Güntekin, Türk edebiyatının önemli hikâye ve roman yazarlarından biridir. 1889 yılında İstanbul’da doğmuş, 1956 yılında vefat etmiştir.
• Güçlü bir gözlemcidir.
  Anadolu’yu yakından tanımış, insanları ve toplumsal yapıyı gerçekçi bir şekilde eserlerine yansıtmıştır.
• Eserlerinde bireysel konuların yanı sıra sosyal meseleleri de ele almış, toplum hayatını yansıtmıştır.
• Anadolu insanını merkeze alır.
  Anadolu’nun gerçek yüzünü, insanını ve yaşamını samimi bir şekilde anlatmıştır.
• Sade ve akıcı bir dil kullanır.
  Halkın anlayabileceği açık, sade ve doğal bir üslup benimsemiştir.
• Psikolojik tahlillere önem verir.
  Karakterlerin iç dünyasını, duygu ve düşüncelerini başarılı bir şekilde işler.
• Gerçekçi bir anlatımı vardır.
  Olayları abartmadan, hayatın içinden kesitler sunarak anlatır.
• Roman ve hikâyede başarılıdır.
  Özellikle roman türünde ün kazanmış, Çalıkuşu gibi eserlerle geniş kitlelere ulaşmıştır.
• Duygusal yönü güçlüdür.
  Okuyucuda etki bırakan, duygu yüklü anlatımlar kullanır.
• Çok yönlü bir yazardır.
  Roman, hikâye, tiyatro gibi farklı türlerde eserler vermiştir.
• Gazetecilik ve öğretmenliğin etkisi görülür.
  Yazılarında hem öğretici hem de gözleme dayalı bir anlatım dikkat çeker.
• Takma adlar kullanmıştır.
  Bazı yazılarını farklı isimlerle yayımlamıştır (örneğin Hayrettin Rüştü, Cemil Nimet gibi).

2- Kahramanlar (Karakterler)

Hikayede hem merkezi bir hayvan karakteri hem de kolektif bir çocuk grubu ön plandadır:

• Gamsız: Hikayenin asıl kahramanıdır. Sarı tüylü, ihtiyar bir mahalle köpeğidir. İnsanlardan daha vefakâr, anlayışlı ve çocuklara karşı sonsuz bir sabır gösteren “mektep emektarı” olarak tanımlanır. Kendi yavrularını kaybetmiş, acılı bir geçmişi vardır.
• Ana Mektebi Talebeleri (Çocuklar): En büyüğü altı yaşında olan, Gamsız’ı en yakın arkadaşları olarak gören masum bir gruptur. Gamsız ile aralarında, toplumun dışladığı “yalnızlar” üzerinden kurulan güçlü bir bağ vardır.
• Öğretmenler ve Hademeler: Çocukları korumaya çalışan, başlangıçta Gamsız’ı gizlice himaye eden ancak o hastalandığında çocukları korumak için köpeği yalnız bırakan yetişkin figürlerdir.
• Irmağa Düşen Küçük Kız: Beş yaşında olan ve Gamsız’ın son bir gayretle hayatını kurtardığı çocuktur.

3- Çatışma

Hikayede birden fazla katmanda çatışma işlenmektedir:

• İnsan-Doğa/Toplum Çatışması: Köpeklerin belediye tarafından zehirlenmesi ve Gamsız’ın bu zehirle (ölümle) olan mücadelesi temel fiziksel çatışmadır.
• Duygusal Çatışma (Zıtlık): “Talebe Bayramı”nın getirdiği büyük neşe ve canlılık ile Gamsız’ın ölümüyle gelen derin keder arasındaki zıtlık, hikayenin duygusal çatışmasını oluşturur.
• Fedakarlık ve Yaşam Mücadelesi: Gamsız’ın kendi can çekişirken (içsel/fiziksel acı), ırmağa düşen çocuğu kurtarmak için son gücünü kullanması, ölüm ile görev bilinci arasındaki çatışmayı gösterir.

4- Zaman

Hikayede zaman kavramı iki şekilde ele alınır:

• Vaka Zamanı: Olaylar bir “talebe bayramı” sabahında başlar. Hikaye, sabah hazırlıklarıyla başlayıp çocukların mesire alanına gidişi ve Gamsız’ın öldüğü öğleden sonraki/akşamüzeri saatlerine kadar devam eden bir günü kapsar.
• Geçmiş Zaman: Gamsız’ın karakter derinliğini sağlamak için yavrularının öldüğü “birkaç sene evveline” ve mahalledeki eski günlerine göndermeler yapılır.

5- Mekân ve özellikleri

Metinde iki temel mekân vardır:

• Anaokulu bahçesi: Hareketli, neşeli ve canlı bir ortam
• Piknik alanı (ırmak kenarı): Başta eğlenceli, sonra hüzünlü bir ortama dönüşür

Mekânlar, olayların duygusal tonuna göre değişiklik gösterir.

6- Anlatıcı ve bakış açısı

Metin üçüncü kişi anlatıcı ile yazılmıştır.
Anlatıcı, olayları dışarıdan gözlemleyen ilahi (hakim) bakış açısına sahiptir. Çünkü hem olayları hem de karakterlerin iç dünyasını bilir.

7- Metindeki atmosfer

Metinde iki farklı atmosfer vardır:

• Neşeli atmosfer: Başlangıçta çocukların bayram sevinci
• Hüzünlü atmosfer: Gamsız’ın hastalanması ve ölümü

Bu zıtlık, hikâyenin duygusal etkisini güçlendirir.

8. Hikâyenin türü:

• Olay Hikayesi (Mopasan Tarzı Hikâye)

9- Metinde kullanılan anlatım teknikleri nelerdir?

Metinde birden fazla anlatım tekniği kullanılmıştır:

• Öyküleyici anlatım: Olaylar bir zaman sırasına göre anlatılmıştır (çocukların gezintiye gitmesi, Gamsız’ın hastalanması ve ölmesi).
• Betimleyici anlatım: Özellikle çocukların bulunduğu ortam ve Gamsız’ın durumu ayrıntılı şekilde tasvir edilmiştir.
• Açıklayıcı anlatım: Gamsız’ın geçmişi ve karakteri hakkında bilgi verilmiştir.
• Duygusal anlatım: Okuyucuda acıma ve üzüntü duygusu uyandıracak ifadeler kullanılmıştır.

Bu anlatım tekniklerinin birlikte kullanılması metni daha etkileyici ve akıcı hâle getirmiştir.

10- Metnin konusu ve teması nedir?

• Konu:
  Anaokulu öğrencilerinin pikniğe gitmesi sırasında mahalle köpeği Gamsız’ın zehirlenmesi ve bir çocuğu kurtardıktan sonra ölmesi anlatılır.
• Tema (Ana fikir):
  Fedakârlık, sevgi ve sadakat temaları ön plandadır.
  Gamsız, kendi canı pahasına bir çocuğu kurtararak gerçek sadakati ve sevgiyi gösterir.

11- Olay örgüsü

Metindeki olaylar şu sırayla gerçekleşir:

1. Çocukların bayram için gezintiye hazırlanması
2. Gamsız’ın çocuklarla birlikte yola çıkması
3. Piknik alanına varılması
4. Gamsız’ın hastalanması ve zehirlendiğinin anlaşılması
5. Çocukların üzülmesi ve gizlice onu kontrol etmeleri
6. Gamsız’ın son anlarında çocuğu kurtarması
7. Gamsız’ın ölmesi

Bu olay örgüsü metnin dramatik etkisini artırmaktadır.

12- Metnin serim, düğüm ve çözüm bölümleri

• Serim:
  Çocukların gezintiye hazırlanması ve Gamsız’ın tanıtılması
• Düğüm:
  Gamsız’ın zehirlenmesi ve durumunun giderek kötüleşmesi
• Çözüm:
  Gamsız’ın suya düşen çocuğu kurtarması ve ardından ölmesi

Bu yapı, klasik hikâye planına uygun şekilde kurulmuştur.

Genel değerlendirme

Metin, yalnızca bir köpeğin hikâyesi değildir. Aynı zamanda:

• Masumiyet (çocuklar)
• Sadakat (Gamsız)
• Fedakârlık (kurtarma anı)

gibi evrensel değerleri işler. Gamsız karakteri, insanlardan daha merhametli ve fedakâr bir varlık olarak sunulmuştur.