Sakiname nedir?
Toplam 1 adet sonuctan sayfa basi 1 ile 1 arasi kadar sonuc gösteriliyor
  1. #1
    Üyelik tarihi
    27.Mart.2011
    Mesajlar
    530

    Sakiname nedir?


    Sakiname Nedir? Sakiname Örnekleri, Sakiname Şairleri

    Sakiname, Klasik Türk Edebiyatında içki ve içki meclislerini değişik yönleriyle ele alan eserlere sakiname denmektedir.

    Bazı şairler gerçek anlamda içki meclislerini anlatırlarken, mutasavvıf şairlerse mecazi olarak içkiden bahsetmişlerdir.

    Mesnevi nazım şekliyle uzun sakinameler yazıldığı gibi, kaside, terkib-i bend, terci-i bend, gazel gibi nazım şekilleriyle de yazılmıştır.

    Bu tür yazılan eserler içkiden, içki çeşitlerinden, içkiye birlikte yenilen yemeklerden, içki meclisine katılan kişilerden, içki dağıtan sakiden, kadehten, sürahiden, sarhoşluktan bahseder. Böyle bir eğlencenin vazgeçilmezleri arasında sevgili, saki, yaran, mutrib ve hanende de vardır. Tasavvufi mahiyette yazılanlarında içki, insanları dünya endişelerinden uzaklaştırıp gerçek âleme yönelten bir araç olarak ele alınır.

    ------------------

    SAKİNAMELER VE KAFZADE FAİZİ'NİN SAKİNAMESİ
    Yrd. Doç. Dr. Ali Osman COŞKUN, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fak. Öğretim Üyesi

    Sâkînâme; içki meclisini, içkiyi (şarabı), içki dağıtan veya sunan güzeli (sâkîyi), hânende (okuyucu) ve sâzende (çalgıcı)leri, meclisin eğlenceleri, meclisin örf ve âdetlerini mecazlı ya da gerçek olarak anlatan manzum eserdir.

    Sâkinâmelerin ilk örneklerini Arap edebiyatında görmekteyiz. Arap edebiyatında sâkiyi ve şarabı öven şiirlere "hamriyye" denilmektedir. İçki ve içki meclisinden, sarhoşluktan bahseden bu şiirlerin başlangıcı Câhiliye devrine kadar iner. Trab b. Abdülbekr (öl.560), Antere b.Şeddâd (?), A el-Ekber (öl.629), Cebid b.Râbia (öl.661)... gibi şairleri zikredebilir. İslamiyetten sonra, özellikle Emevîler ve Abbasîler zamanında hamriye türünde önemli eserler verilmiştir. Yalnız, Arap edebiyatmda gerçek anlamda "sâkinâme" örneğini Şemseddin Muhammed en-Navecî (öl. 145) "Hilbetül-Kümeyt" adlı eseriyle vermiştir.

    Arap edebiyatı şairlerinden etkilenen İran edebiyatı şairleri şarapla ilgili şiirler yazmışlardır. Denilebilir ki, gerçek sâkiname özelliklerini kazanmış eserler İran edebiyatında ortaya çıkmış ve bu konular "Sâkinâme" adıyla işlenmeğe başlamıştır.

    İran edebiyatının ilk sâkinâme örneklerini de Nizâmî (öl. 1214), Hüsrev-i Dihlevî (öl. 1325) vermişi Nizâmî'nin İskendernâme'sinin sonlarında bir kaç beyitin bulunması karşılık, Dihlevî'nin 102 beyitlik mesnevi tarzında sâkinâmesi vardır. İran edebiyatının diğer sâkinâme yazan şairlerini de şöyle sıralayabiliriz: Hâi yı Kirmanî (öl. 1492) 85 beyit, Hâfız-ı Şirâzî (öl. 1390) 147 beyit, Hatifi (öl. 1521) 28 beyit.

    XVII. yüzyılda yaşamış olan İran edebiyatı şairlerinden Zuhuri (öl. 1615) 804 beyitle sâkinâmenin en meşhur örneğini vermiştir.

    "Alemnûmâ, sahbânâme, işretnûme" adlarıyla da bilinen sâkinâme türü, bizim klasik edebiyatımıza İran edebiyatı yoluyla girmiştir. Sâkinâme türünün daha çok mesnevi nazım biçimiyle kaleme alındığı görülür. Yalnız terkîb-i bend, tercî-i bend ve kaside nazım şeklini kullanan şairlerimiz de vardır. Sâkinâmeler müstakil bir şekilde yazıldığı gibi, divanlar içinde bir kaç beyit ya da bendle yazılmış olanlara da rastlamak mümkündür. Bazı mesnevilerin içinde de sâkinâmelerin yer aldığı görülmektedir.

    Hiç şüphe yok ki, Türk edebiyatında sâkinâme türü XVII. yüzyılda altın çağını yaşamıştır. Çünkü bu yüzyılda çeşitli nazım biçimiyle yazılmış sayısı hayli fazla sâkinâme örneği vardır. Fakat ilk sâkinâme örneğini XVI. yüzyılda Revâni (öl. 1524)'de görmekteyiz. Revâni'nin 557 beyitlik mesnevi biçiminde yazılan sâkinâmesi "İşretnâme adıyla bilinir.Latifi, Tezkiresine aldığı Revâni'den ve İşretname'sinden sitayişle bahseder.

    Mesnevi nazım biçimiyle Fuzuli'nin (öl. 1556) Heft Cam, tasavvufî olup 327 beyittir ve Farsça yazılmıştır. Taşlıcalı Yahya'nın (öl. 1582) da 48 beyitlik bir sâkinâmesi vardır. Bursalı Cinani (öl. 1595) Cilâü'l-Kulub adlı mesnevisinin içinde her hikâyeden sonra üç veya dört beyitlik "sâkinâme-i meclis" başlığıyla toplam 54 beyite yer vermiştir. Şeyh Mehmed Allame Efendi'nin (öl. 1634) bir mecmuada rastladığımız mesnevi tarzında ve 110 beyitlik sufiyâne sâkinâmesi vardır. Aynı mecmuada Kalkandelenli Fakirî'nin (öl.?) 113 beyitlik bir sâkinâmesi bulunmaktadır. Azmizâde Hâletî'nin (öl. 1630) 476 beyitlik sâkinâmesi de tasavvufî niteliktedir. Riyâzî'nin (öl. 1644) sâkinâmesi de 1053 beyittir. Sâbûhî Dede'nin (öl. 1647) eseri 109 beyitten müteşekkildir. Şeyhülislam Bahâî'nin (öl. 1654) 84 beyitlik tasavvufî eseri, Şeyhülislam Yahya'nın (öl. 1644) 77 beyitlik sâkinâmesi, Rüşdî'nin (öl. 1703) 263 beyitlik sâkinâmesi, Cem'î Mehmed'in (öl. 1659) 90 beyitlik eseri, Tıflî'nin (İ659) 108 beyitlik sâkinâmesi, Taybî'nin (öl. 1680) 66 beyitlik Farsça eseri, bu yüzyılın diğer örnekleridir. Mesnevi biçiminde sâkinâme yazan XVII.yüzyıl şairlerinden Nev'izâde Atayî'nin (öl. 1635) ayrı bir yerinin olduğunu belirtmeden geçemeyiz. Çünkü 1583 beyitlik sâkinâmesi Türk edebiyatında bu sahanın en başarılı örneği olarak bilinir.

    Terkîb-i bend, tercî-i bend ve kaside nazım biçimiyle sâkinâme yazan şairlerimizden de bazılarının adlarını burada kaydedelim: Nefî'nin (öl. 1635) Türkçe ve Farsça iki sâkinâmesi vardır. Kelîm-i Eyyûbî'nin (öl. 1687) 7 bendli sâkinâmesi, İşretî'nin (öl. 1566) 5 bendlik, Bursalı İsmail Beliğ'in (öl.1729) 13 bendlik, Fehîm-i Kadîm'in (öl.1648) kaside biçiminde 65 beyitlik fahriyyesi, Keçecizâde İzzet Molla'nın (öl. 1829) 54 beyitlik kasidesi ve Namık Kemal'in (öl. 1888) 48 beyitlik kasidesi bu türün diğer örnekleridir.

    Sâkinâmelerde, genellikle sâkiden, içkiden, içkinin çeşitlerinden, meclisten, kadehten, sürahiden, şarap küpünden, meyhaneden, meyhaneciden, şarkıdan, çalgıcıdan, sazdan, geceden, sabahtan, meclisi aydınlatan mumdan, keyif verici olan afyon ve benzerlerinden, bahar, hazan ve kış mevsimlerinden bahsedilerek aşk ve içki meclisine ait ne varsa bunların hepsinden söz edilir.

    Sâkinâmelerin çoğunun tasavvufî nitelikte olduğunu biliyoruz. Buradaki terimler klasik anlamından ziyade mecazî anlamı yansıtmaktadırlar: Sâkî "mürşîd", şarap "İlahî aşk", meyhane "tekke-dergâh", âşık "Allahın güzelliğine tutkun olan", mâşuk "Allah", kadeh ve sürahi de "âşığın kalbi"dir.

    XVII. yüzyıl şairlerinden Kafzâde Fâ'izî'nin (öl. 1622) sâkinâmesi de terkîb-i bend nazım şekliyle yazılmıştır. 24 bend ve 168 beyitten meydana gelen bu sâkinâmenin ilk bendi 8 ve son bendi de 6 beyittir. Diğerleri 7'şer beyitten ibarettir. Eser Mefûlü Mefâ'ilün Fe'ûlün vezniyle yazılmıştır.

    Yalnız bu vezne has bir özellik vardır. Bazen 3. ve 4. açık hecelerin bir kapalı heceye dönüşmesiyle yer yer Mefûlün Fâ'ilün Fe'ûlün biçiminde kullanılmıştır. Kısaca "sekt-i melîh" yapılmıştır.

    Eserin şimdilik bilinen üç nüshası vardır, her üç nüsha da İstanbul üniversitesi Kütüphanesinde bulunmaktadır ve TY. 469/5, TY.5556 ve TY. 4097/8 numaralarda kayıtlıdır. Kaşılaştırmalı metni meydana getirirken farklılıkları, sadece bend numarasını vererek dipnotta belirttik ve sırasıyla nüshaları TY.469/5 (Ü1), TY.5556 (Ü2) ve TY.4097/8 de kayıtlı bulunan mecmuayı da (Ü3) kısaltmalarıyla gösterdik.

    Netice olarak sâkinâmeler Divan edebiyatımızdaki şairlerimizin birçoğunun hayatı değerlendirme ve yaşama tarzında bilgi vermesi bakımından da ayrıca dikkate değer eserlerdir. İçki meclislerinin âdâb ve erkânını, musikî aletlerinin ve içki meclisinin havasını, içki sofrasında bulunan mezeleri, yemekleri vs. konu alması bakımından sâkinâmeleri folklorik açıdan önemli saymak gerekir. Ayrıca sâkinâmeler; devrin ahlâk telakkilerini, değer yargılarını, zevklerini ve hangi devirde yazılmışsa o devrin insanının hayatı yorumlayış tarzını anlatması yönünden de önemli eserlerdir.

    SAKİNAME-İ MERHUM KAFZADE FAİZİ EFENDİ RAHMETULLAHİ ALEYH

    1.Bent
    Sâkî ko tegafül ü gurûrı
    Kıl tesliye cân-ı nâ-sabûrı
    İsi gibi ehl-i derde yâr ol
    Merhem-zen-i sîne-i figâr ol
    Ey gülbin-i nâz serkeş olma
    Erbâb-ı niyâza âteş olma
    Dil şû'le-i aşka müşt-i hasdur
    Besdür bu kadar itâb besdür
    Sun destime câm-ı erguvânı
    İstignânun da var zamânı
    Tîg-i gam-ı dehr geçdi câna
    Sür'at kıl o dârû-yı revâna
    Söhrâb misâl kalmasun cân
    Pûr-hasret u ârzû-yı dermân
    Sâkî gele ey bahâr-ı ümmîd
    Ey revnak-ı rûzgâr-ı ümmîd

    2.Bent
    Genc-i tarabun zekâtı yok mı
    Bir cur'aya lütfün olsa çok mı
    Hâhiş-ger-i lutfa rûy dürme
    Muhtâcun isek de hor görme
    Ehl-i kereme niyaz yokdur
    Hâtem-menişânda nâz yokdur
    Dil-rîş ü figârdur bilürsin
    Cân haste vü zârdur bilürsin
    İrmezse eğer nevalesinden
    Yâ'ni bir iki piyâlesinden
    Keşt-i elemüm tebâh idersin
    Mahsûl-ı ûmîdim âh idersin
    Sâkî kanı ol mey-i güher-sân
    Sermâye-dih-i mu'âmil-i kân

    3.Bent
    Ol mey ki cihâna salsa pertev
    Gevher-kede ola âlem-i cev
    Ol mey ki firîb-kâr-ı gamdur
    Şûr-efgen-i rûzgâr-ı gamdur
    Ol mey ki tılâ-ger-i cenândur
    Azîn-bend-i dükân-ı cândur
    Ol mey ki salarsa âteşe tâb
    Dûdın ide neyyîr-i cihân-tâb
    Ol mey ki derûnî kılsa pür-lem'
    Her mûy bedende ola bir şem
    Ter eyle ol âbile dehânım
    Kim gamla dehâna geldi cânım
    Sâkî kanı ol şarâb-ı rûşen
    Meşşâte-i ruh u gâze-i ten

    4.Bent
    Ol bâde ki itse fitne-sâzı
    Lâzım bile çarh-ı dûn niyâzı
    Ol bâde ki salsa şûr u gavgâ
    Gerdûn ola âciz-i mudârâ
    Ol bâde ki andan içse bir dem
    Nâz ide neşâta ehl-i mâtem
    Ol bâde ki olsa cür'a-hârı
    Mecnûn'a düşe ümîd-vârı
    Ol bâde ki cevher-i ferahdur
    Ol bâde ki rûh-ı mustalahdur
    Bezm ehlin o meyle neşve-dâr it
    Gülşenine şevki rûh-ı zâr it
    Sâkî kanı ol piyâle-i hâs
    Lâ-havle riyâ vû hırz-ı ihlâs

    ***
    .

Bu Konu için Etiketler

Yetkileriniz

  • Konu Acma Yetkiniz Yok
  • Cevap Yazma Yetkiniz Yok
  • Eklenti Yükleme Yetkiniz Yok
  • Mesajınızı Değiştirme Yetkiniz Yok
  •