Reklam
+ Konuya Cevap Yaz
Toplam 2 adet sonuctan sayfa basi 1 ile 2 arasi kadar sonuc gösteriliyor
  1. #1
    ece Misafir

    Türkçede ünlü düşmesi konusu hakkında

    Türkçe Ünlü Düşmesi (Hece Düşmesi) konusu hakkında bilgi verebilir misiniz?

  2. #2
    Üyelik tarihi
    16.Mart.2011
    Mesajlar
    1,636

    Cevap: Türkçede ünlü düşmesi konusu hakkında

    Alıntı ece Nickli Üyeden Alıntı Mesajı göster
    Türkçe ünlü düşmesi konusu hakkında bilgi verebilir misiniz?
    Ünlü Düşmesi (Hece Düşmesi)

    a) Son hecesinde dar ünlü bulunan bazı iki heceli sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldığında, son hecedeki dar ünlü düşer.

    • burun - u -> burnu
    • alın - ı -> alnı
    • akıl - ın -> aklın
    • beyin - e -> beyne


    b) Bazı sözcükler, yapım eki aldıklarında (türeme esnasında) ünlü düşmesi görülür.

    • devir - ik -> devrik
    • savur - uk -> savruk
    • ileri - le -> ilerle(mek)
    • koku - la -> kokla(mak)
    • yalın - ız -> yalnız
    • yanıl - ış -> yanlış
    • sarı - ar -> sarar(mak)
    • kara - ar -> karar(mak)
    • kavuş - ak -> kavşak
    • ayır - ım -> ayrım
    • kıvır - ım -> kıvrım
    • deli - len -> dellen- (mek)


    NOT: Bazı sözcüklerde ilk ünlü sözcüğün türemesi esnasında düşmüştür.

    • ısı - cak -> sıcak
    • ısıt - ma -> sıtma


    c) "etmek, olmak" yardımcı fiilleriyle kurulan bazı bileşik fiillerde birleşme esnasında ünlü düşebilir.

    • hapis + olmak -> hapsol-
    • kahır + olmak -> kahrol-
    • şükür + etmek -> şükret-
    • kayıp + etmek ->kaybet-


    • katletmek, mahvolmak gibi fiillerde de ünlü düşmesi vardır.

    d) Bazı bileşik sözcüklerde birleşirken ünlü düşmesi görülebilir.

    • kayın + ana ->kaynana
    • ne + için -> niçin
    • ne + asıl -> nasıl
    • pazar + ertesi -> pazartesi
    • sütlü + aş -> sütlaç
    • cuma + ertesi -> cumartesi


    e) Bazı şiirlerde şair, dizeyi hece ölçüsüne uydurmak amacıyla ünlü düşmesini kullanabilir. Bu ünlü düşmesi kesme (') işaretiyle gösterilir.

    • Karac'oğlan -> Karacaoğlan
    • var m'ola -> var mı ola
    • ne'yleyim -> ne eyleyim
    • n'olsun -> ne olsun


    NOT: "ile, ise" gibi sözcükler ekleştiğinde "-la" ve "-se, -sa"ya dönüşür. Bu sözcüklerin kaybolan ünlüleri de ünlü düşmesi olarak kabul edilir.

    • Ahmet'le -> Ahmet ile
    • bense -> ben ise


    ---------------------------------------------

    AÇIKLAMA-2

    Ünlü Düşmesi: Türkçede dağınık olarak ünlü düşmesi örneklerine rastlanır:
    Eski biçim - Yeni biçim

    • ısıcak - sıcak
    • ısıtma - sıtma
    • umutlu- mutlu
    • diri-lik -dirlik
    • yatası- yatsı
    • hep-i-si- hepsi


    Alıntı sözcüklerde de ünlü düşmesinin değişik örnekleri görülür:
    • mumiya- mumya
    • āyìne -ayna
    • halìfe- kalfa


    Hecenin çekirdeğini Türkçede ünlü oluşturur; hece kurulabilmesi için bir ünlüye ihtiyaç vardır. Bu nedenle ünlü düşmesi aynı zamanda hece düşmesi sonucunu doğurur. Ünlü düşmesiyle sözcükteki hece sayısı da azalmış olur

    Hece Düşmesi: Türkçede heceyi ilgilendiren ses olaylarından biri de sözcükte aynı veya benzer hecelerin yan yana gelmesi durumunda benzer hecelerden birinin düşmesidir.

    Hece düşmesi eklenme veya birleşme sırasında gerçekleşebilir.
    Standart -dil Söyleyiş

    • şimdiden- şimden
    • başlayayım- başlayım
    • seninle- senle
    • benimle- benle


    Verilen örneklerden konuşma dilinde elbette hece düşmesine uğramamış biçimler de kullanılmaktadır.

    Banguoğlu’nun hece binişmesi olarak adlandırdığı (1990: 65) bu durumun örneklerimizde de görüldüğü gibi farklı nedenleri vardır ama benzer hecelerin tekrarından kaçınma isteğinin düşmede önemli bir rol oynadığı anlaşılmaktadır.

    Şimden örneği daha çok konuşma dilinde görülen, standart yazıma dikkat edilmeyen metinlerde de karşılaşılan bir kısalma örneğidir. Daha çok şimden sonra, şimden kelli deyimleri içinde kullanılmaktadır.

    Hece düşmesi günümüz Türkçesinde pazar ertesi>pazartesi gibi az sayıda örneği bir tarafa bırakırsak daha çok konuşma dilinde veya yerel konuşmalarda görülen bir ses olayıdır.

    Ancak tarihi dönemlerle karşılaştırılınca bugün hece düşmesi sonucu kısalmış hâliyle kullanılan sözcük veya eklerimiz de vardır:
    • durur>-DXr (var-durur>vardır)
    • -A yorır>-(X)yor (gel-e yorır>geliyor)
    • alıp var->apar- “götürmek”


    Yukarıda verilen durur>-DXr, -A yorır>-(y)Ayorır> -(X)yor örneklerindeki hece yitimi ara basamaklardan geçerek gerçekleşmiştir. Ağızlarda bulunan duru, yapıyoru gibi örnekler, bunlarda önce sondaki /r/ sesinin sonra da dar ünlünün düştüğünü göstermektedir:

    • durur>duru>-dXr
    • -A yorır>-Ayoru>-(X)yor.


    Ayrıca günümüzde, ağızlarda ve konuşma dilinde -(X)yor’un daha kısa biçimleri de vardır:
    Standart -dil Ağızlar

    • geliyorum -geliyom
    • geliyoruz -geliyoz


    Başka Türk dillerinde -DXr’ın daha da kısalmış biçimlerine rastlanabilir: alıbdı “almıştır”.

    Belirtisiz ad tamlamalarında, tamlanan öğenin sonunda bulunan iyelik üçüncü tekil kişi eki özellikle yer ve sokak adlarında düşebilmektedir:

    Eski biçim Yeni biçim

    • Paşabahçesi -Paşabahçe
    • Hacıtepesi -Hacettepe
    • Topkapısı -Topkapı
    • Kadı Köyü -Kadıköy
    • hücumbotu -hücumbot
    • Ziya Gökalp Sokağı- Ziya Gökalp Sokak


    Kuralcı açıdan eleştirilse de bu tür yapıların özellikle sokak adlarında oldukça yaygın bir kullanımı olduğu söylenebilir. Bu yaygınlaşmanın arkasında batı dillerinin etkisi
    olmalıdır:

    • Ihlamur Sokak
    • Ataç Sokak
    • Güven Park
    • Büklüm Sokak vb.


    Kaynakça:
    TÜRKÇE SES BİLGİSİ, Anadolu Üniv. Yay.
    Yazarlar: Prof.Dr. Nurettin DEMİR, Prof.Dr. Emine YILMAZ
    Editör: Yrd.Doç.Dr. Hülya PİLANCI

Benzer Konular

  1. Yapılarına Göre Fiiller Konusu Hakkında
    Konu Sahibi yasin Forum Soru-Cevap
    Cevap: 1
    Son Mesaj : 02.Mart.2018, 11:59
  2. Türkçede iş ve Kılış Fiilleri hakkında açıklama, örnekler
    Konu Sahibi Kayıtsız Üye Forum Soru-Cevap
    Cevap: 1
    Son Mesaj : 24.Ekim.2013, 01:16
  3. Türkçede sözcüklerin anlam değişimleri, türleri hakkında
    Konu Sahibi Kayıtsız Üye Forum Soru-Cevap
    Cevap: 1
    Son Mesaj : 30.Ağustos.2013, 21:37
  4. Türkçede netleştirilecek durak konusu
    Konu Sahibi AhenkEfendisi Forum Doğru Yazalım Doğru Konuşalım
    Cevap: 4
    Son Mesaj : 25.Aralık.2011, 20:44
  5. birleşik fiiller konusu hakkında
    Konu Sahibi yardım Forum Soru-Cevap
    Cevap: 2
    Son Mesaj : 25.Temmuz.2011, 19:27

Bu Konu için Etiketler

Yetkileriniz

  • Konu Acma Yetkiniz Var
  • Mesaj Yazma Yetkiniz Var
  • Eklenti Yükleme Yetkiniz Yok
  • Mesajınızı Değiştirme Yetkiniz Var
  •