Türkiye’de ve Bazı Ülkelerde Öğretmen Maaşları

İÇİNDEKİLER
1.GİRİŞ
2. ÖĞRETMENLERİN ÇALIŞMA SÜRESİ
2.1.Ders Saati Ve Çalışma Saati Kavramları
3. ÖĞRETMEN BAŞINA DÜŞEN ÖĞRENCİ SAYISI
4 ÖĞRETMEN MAAŞLARININ KARŞILAŞTIRMASI
4.1. Kişi Başına Milli Gelire Göre Maaşlar
4.2.Göreve Başlama İle En Üst Derecede Alınan Maaşlar Arasındaki Fark
5. ÖĞRETMENLERİN SAAT ÜCRETLERİ
6.SONUÇ
7.KAYNAKÇA


1.GİRİŞ
Maaşlar, öğretmenlerin yaşam standartlarının temel göstergeleridir. Bu nedenle öğretmen maaşları öğretmenlerin yaşam koşullar ı, mesleki tatminleri, dolayısıyla öğretmenlerin genel anlamda ne durumda olduğu hakkında fikir verebilir.

Bu çalışma Türkiye’de öğretmenlerin aldığı maaş ile bunun bazı Avrupa ülkeleri karşılaştırmasını ve Türk öğretmenlerin gelir durumunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bir toplumsal kategori olarak öğretmenlerin gelir dağılımında aldığı payın niceliği, onların kendilerinin ve sunduğu hizmetin niteliğini görmekte yardımcı olacaktır.
Çalışmadaki temel kavram olarak “maaş” öğretmenlere çalıştıkları birim zaman diliminde verilen parayı ifade etmektedir. Tabi bir yıl içinde yıllık izin ve ücretin ödenmeye devam ettiği bayramlar buna dahildir. Ancak bu maaş değerlendirilirken ve öğretmenlere yapılan ödemelerin karşılaştırması yapılırken ülkeler arasındaki ödeme sistemlerindeki fark, öğretmenlere yapılan ödemelerin ve teşviklerin çeşitlenmesine yol açmaktadır ki, kıyas yaparken bu durumun göz önünde tutulması gerekir. Örneğin aynı ülkede, öğretmenlere yapılan ödemelerin coğrafi bölgeye, aile durumuna, kamu konutunun kullandırılmasına göre çeşitlenmesi kaçınılmazdır.
Çalışmada öğretmenlerin gelir seviyesinin ölçülebilmesi için esas olarak OECD (Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü)’nin 2007 yılı için hazırladığı ve 2005 yılının verilerini içeren Bir Bakışta Eğitim-2007 (Education At a Glance-2007) raporundaki tablolardan yararlanılmıştır. Çalışma kapsamında, öğretmenlerin bazı OECD ülkelerinde dolar cinsinden aldıkları ücretler, öğretmenin aldığı maaşa karşılık gelen temel çalışma koşullarından öğretmenin yıllık toplam çalışma süresi, öğretmen başına düşen öğrenci sayısı, öğretmenin saat ücreti gibi bilgilere yer verilmiş, böylece maaş karşılaştırmasının yanı sıra iş-maaş dengesi gösterilmeye çalışılmıştır.

2. ÖĞRETMENLERİN ÇALIŞMA SÜRESİ
2.1.Ders saati ve çalışma saati kavramları


Öğretmenlerin çalışma zamanı, öğretim zamanı ve öğretim dışı çalışma zamanı olarak iki kategoride ele alınabilir. Her ne kadar çalışma zamanı, öğretmenlerin gerçek iş yükünü sadece kısmen tanımlıyor olsa da, bu süre, ülkeler arasında bazı farkları görmemizi sağlar. Ders saati sayısının toplam çalışma süresine oranı öğretmenin ders dışı eğitim faaliyetlerine ayırdığı zamanı belirler. Bunlar, öğretmenin derse hazırlanması, personel toplantısı, sınavları hazırlama, velilerle görüşme, öğrenciye danışmanlık gibi faaliyetlerdir.

OECD ülkelerinde kamu ilköğretim okullarında yıllık ders verme saati ortalaması 803 saattir. Bu ortalamanın en altlarında Danimarka ve Japonya ile birlikte Türkiye bulunmaktadır (650 saatin altında). En üstte ise Amerika Birleşik Devletleri bulunmaktadır (1080 ders saati) Fransa, Hollanda, İrlanda ve Yeni Zelanda ise 900 saatin üzerinde olup genel ortalamanın üzerindeki ülkeler arasındadır.3 (Bakınız Tablo 1)

Lise düzeyinde ise ortalama ders saati sayısı 664 tür. Bu dizinin ise en altında 429 saatle Japonya en üstünde ise 1080 saatle yine Amerika Birleşik Devletleri gelmektedir.

Öğretmenlerin ders saati sayısı gün, ay ve yıl hesabına göre değişebilmektedir.Örneğin, Danimarka’da öğretmenler haftada 42 saat ders verirken İzlanda’da 35 saat ders vermektedir. Ancak yıllık toplam ders saatine bakıldığında İzlanda’da öğretmenler Danimarka’ya göre daha çok derse girmektedirler. Yine örnek olarak Kore’de öğretmenler haftanın 6 gün çalışmaktadır ancak girdikleri toplam ders saati ülke ortalamalarının altındadır. Çünkü bir gün içinde verilen ders sayısı düşüktür.4 (2005)



3. ÖĞRETMEN BAŞINA DÜŞEN ÖĞRENCİ SAYISI

Öğretmen başına düşen öğrenci sayısı, öğretmenin iş yükünü etkileyen faktörlerden biridir. Sınıftaki öğrenci sayısının yüksekliği öğretmenin çalışma ortamının ağırlaşması ve daha çok öğrencinin başarısından sorumlu olması demektir. Türkiye’de öğretmen başına düşen öğretmen sayısı en yüksek ülkeler arasındadır. OECD ortalamasından en fazla sapma ise ilkokul düzeyinde görülmektedir. İlkokulda OECD ortalaması 17 öğrenci iken ülkemizde bu sayı 26’dır. Tablonun ortaya koyduğu verilerden, Türkiye’de temel eğitimin tüm aşamalarında öğretmen başına düşen öğrenci sayısının OECD ortalamasının üzerinde seyrettiği görülmektedir.



4. ÖĞRETMEN MAAŞLARININ KARŞILAŞTIRMASI
Maaşların uluslar arası karşılaştırmasında öğretmenlerin, çalışmaları karşılığında aldığı ödemelerin sadeleştirilmiş şekli baz alınmaktadır.Bu sistemin genel bir resmini elde etmemize ve bazı genel çıkarımlar yapmamıza yardımcı olur. Bununla birlikte yukarıda belirtildiği üzere vergilendirme ve sosyal imkanlarda mevcut büyük farklılıkların yanı sıra, kırsal veya uzak bölgelerde istihdam tazminatı, toplu taşımada indirimler, kültürel ürünlerin alımında vergi indirimleri, diğer dolaylı ekonomik haklar öğretmenlerin gelirine katkı sağlamaktadır.5

Ülkelerin maaş durumuna gelince, ortaokullarda yıllık resmi maaş bakımından OECD ülkeleri arasında önemli farklar mevcuttur. Örneğin 15 yıllık öğretmenler için Macaristan’da maaş 16000 dolar iken, Amerika, Kore, İsviçre gibi ülkelerde 51000 doların üzerindedir. Ancak bu rakamlar öğretmenlerin aldıkları paranın direkt dolar karşılığı değil, o paranın ülkenin satın alma gücüne tahvili ile oluşmuştur. Diğer bir deyişle, tablonun yansıttığı değerler öğretmenlerin refah seviyeleri arasındaki farkı göstermektedir.

Tablo 3: Ülkelere Göre Yıllık Öğretmen Maaşlarının Karşılaştırması (satın alma gücü paritesine göre ABD Doları)



Tablo 3’te göreve yeni başlamış öğretmenlerle en üst derecedeki öğretmenlerin yıllık maaşları dolar cinsinden karşılaştırmalı olarak gösterilmektedir. Buna göre Almanya, öğretmenlerine en yüksek maaşı verirken, Türkiye, Meksika ve Macaristan ile birlikte en düşük maaşı veren ülke durumundadır. Türkiye’nin aynı durumdaki öğretmene verdiği maaş 17.909 dolar olarak yansımaktadır.(Satın alma gücü paritesi olarak) Yine Almanya’da en üst derecede olan bir ilköğretim okulu öğretmeninin yıllık toplam geliri 52000 iken Türkiye’de bu rakam 21.623 dolardır.

Lise öğretmenlerinin göreve yeni başlarken ve mesleklerinin en üst derecelerinde aldıkları maaş yine OECD ortalamasının önemli ölçüde altındadır. (OECD ortalaması 51000 dolar , Türkiye 21000 dolar)

4.1.Kişi Başına Milli Gelire Göre Maaşlar
Ülkelerin genelde eğitime, özelde öğretmenlere ayırdığı kaynaklar öncelikle GSMH ve bütçe kısıtları tarafından etkilenmektedir. Var olan GSMH ve bütçe kısıtları içinde eğitime ne kadar pay ayrılacağı ise bir politik tercih meselesidir. Bu çerçevede öğretmen maaşlarının sadece ülkeler arası karşılaştırılması satın alma gücü paritesine dönüştürülmüş olsa bile tek başına yeterli gösterge olamayabilmektedir. Resmi maaşların kişi başına milli gelirle karşılaştırılması, ülkeler arasında maaşların karşılaştırılmasında değerlendirme yollarından biridir. Karşılaştırılabilir işlere göre karşılaştırmalı maaş verileri öğretmen maaşları için daha iyi bir kriter yaratabilir. Ancak böyle bir standart henüz bulunmadığı için, maaşların kişi başına milli gelire oranı ile kıyaslanması bir ölçüde standart oluşturabilir.6

Buna göre, ilk ve ortaokulda 15 yıllık bir öğretmenin maaşının kişi başına milli gelire oranı Macaristan’da 0,89, İzlanda’da 0,75 Norveç’te 0,74 İsrail’de 0,70 olup bu ülkelerdeki oran düşüktür. Bu oranın en yüksek olduğu ülkeler ise Kore 2,34 (ilk ve orta okulda),Meksika 2,1(ortaokulda) Türkiye 2,54 (ilkokulda). Lise seviyesinde ise en düşük oranlar, İzlanda’da (0,88), ve Norveç’te (0,80) ve İsrail’de (0,70) iken, en yüksek oranlar Kore’de (2,33) ve Türkiye’de (2,57) dir.

ÜLKE MAAŞIN K.B.MİLLLİ GELİRE ORANI
Türkiye 2,57
Kore 2,33
Meksika 2,1
Macaristan 0,89
Norveç 0,80
İzlanda 0,75
İsrail 0,70


Kaynak:Education at a Glance, s.388

Avrupa ülkelerinin çoğunda ortaokul öğretmenlerinin maaşı kişi başına milli gelirin altındadır. Bunun istisnaları ise Almanya, Yunanistan, İspanya, Portekiz, İngiltere, Kıbrıs ve Malta’dır.7 Ancak kişi başına ortalama milli gelirin yaklaşık 24000 dolar olduğu8 Avrupa birliğinde bu durum öğretmenlerin düşük maaş aldığı anlamına gelmemektedir. Yine yukarıda öğretmen maaşlarının milli gelire oranını verirken, bunun daha açık olması için aynı ülkelerin kişi başına milli gelirine bakarsak Dünya Bankasının verilerine göre Macaristan’ın kişi başı milli geliri 10.950, İzlanda’nın 50,580, Norveç’in 66.530, Meksika’nın 7.879, Kore’nin 17.690, Türkiye’nin ise 5.400’ dolardır.

4.2. Göreve Başlama İle En Üst Derecede Alınan Maaşlar Arasındaki Fark
Göreve başlama ile en üst dereceye ulaşıncaya kadarki dönemde OECD ülkelerinin çoğunda ciddi bir maaş artışı gerçekleşmektedir. Bu iki dönem arasındaki maaş artışına bakıldığında, İlköğretimde bir öğretmenin göreve başlayıp meslekte en üst kademeye ulaştığında başlangıçtaki maaşına göre artış Almanya’da %30, İrlanda’da %88, İskoçya’da %60, Portekiz’de %157, Yunanistan’da %48, Çek Cumhuriyeti’nde %59, Macaristan’da %81, OECD ortalamasında %65 iken, bu oran Türkiye’de %19.5’tir. Ortaöğretim öğretmenlerinde de benzeri bir durum görülmektedir: En üst kademedeki bir öğretmenin maaşı, başlangıç maaşına göre Almanya’da %27, Hollanda’da %101, Portekiz’de %157, Yunanistan’da %48, Çek Cumhuriyeti’nde %59, Macaristan’da %87.5, OECD ortalamasında %66.5 artmaktayken, Türkiye’de bu artış %20’de kalmaktadır.9(Tablo 5)

Avrupa Birliği üyesi ülkelerde ise başlangıç maaşı ile en yüksek derecedeki maaş farkı dikkat çekicidir. Bu anlamda AB ülkelerinin çoğunluğunda başlangıç maaşları kişi başı milli gelirlerinin altında iken AB’nin tamamında en yüksek derece ile maaş alan öğretmenlerin gelir kişi başına milli gelirin üzerinde bulunmaktadır.10

Tablo 5: Başlangıç’tan En Üst Dereceye Maaş Artış Oranı (%)

ÜLKE
İLKÖĞRETİMDE BAŞLANGIÇ-EN ÜST DERECE MAAŞ ARTIŞI
LİSE
BAŞLANGIÇ-EN ÜST DERECE MAAŞ ARTIŞI
İrlanda %88 %88
Macaristan %81 %87.5
İskoçya %60 %60
Çek Cumh. %59 %59
Yunanistan %48 %48
İspanya %46.5 %46.5
Hollanda %44 %101
İsveç %34 %36.5
Almanya %30 %27
Türkiye %19.5 %20
Portekiz %15,7 %15,7
Danimarka %13 %40
OECD Ort. %65 %66.5

EĞITIM-SEN, Eğitim Sen web sitesi OECD 2007 Bir Bakışta Eğitim Raporu Işığında Öğretmenlerimizin Sosyo-Ekonomik Durumu Raporu”, Eğitim Sen - Eğitim ve Bilim Emekçileri Sendikası /index.php? eylem= arama (Erişim Tarihi: 26.11.2007)
10 EURODYCE, Directorate-General and Culture, Key Topics İn Education in Europe, Volume 3, p.66
Eurydice - Network on education systems and policies in Europe | EACEA portal/page/portal/Eurydice/PubPage?pubid =043EN&fragment=21&page=1 (Erişim T: 01.12.2007)


Kaynak: Eğitim-Sen, 5 Ekim- Öğretmenlerimizin sosyo- ekonomik durumu raporu Görüldüğü üzere, Türkiye’de başlangıç maaşı ile en üst derecedeki maaş arasındaki fark oldukça sınırlıdır. Bu iki dönem maaşı arasındaki fark yaklaşık 4000 dolar olarak görünmektedir.

5.ÖĞRETMENLERİN SAAT ÜCRETLERİ
Öğretmenlerin bir ders saati için aldıkları ücret baz alındığında Türkiye’de saat ücretinin yukarıdaki tüm kategorilerde (ilköğretim ve lisede) OECD ortalamasının altında olduğu görülmektedir. Bu ücret hem ilköğretimde hem de lisede yeni başlayan öğretmen için 10 dolardır. En üst derecedeki öğretmen için ise bu ücret 12 dolara çıkmaktadır.11 Tabloya göre Türkiye’den daha düşük ders saati Macaristan’da görülmektedir. Ders saat ücretinin en yüksek olduğu ülkeler içinde Almanya ve İspanya önde gelmektedir.

Tablo 6: Öğretmenlerin Saat Ücretleri (ABD Doları)

ÜLKE
İLKÖĞRETİMBAŞL ANGIÇ SAAT ÜCRETİ
İLKÖĞRETİM EN ÜST DERECE ÖĞRETMEN SAAT ÜCRETİ
DEVLET LİSESİ BAŞLANGIÇ SAAT ÜCRETİ
DEVLET LİSESİ EN ÜST DERECE SAAT ÜCRETİ
Almanya 23 30 26 33
İspanya 22 33 26 37
İskoçya 22 35 22 35
Hollanda 19 28 21 41
Danimarka 20 23 21 28
İsveç 15 20 16 22
Yunanistan 15 21 15 21
Portekiz 13 33 13 33
Çek Cumh. 11 17 12 18
Türkiye 10 12 10 12
Macaristan 6 11 7 14

Kaynak:Eğitim-Sen, 5 Ekim- Öğretmenlerimizin sosyo- ekonomik durumu raporu
EĞİTİM-SEN, agk. s.4. (Erişim Tarihi: 26.11.2007)

6.SONUÇ
Toplumsal gelişmenin temel dinamiklerinden biri olan eğitimin daha iyi bir noktaya taşınmasında öğretmenlerin maaşlarının etkin bir rolü olduğu hem OECD hem Avrupa Birliği’nin ilgili rapor ve değerlendirmelerinde ifade edilmektedir. Gelişmiş ülkeler toplumların gelişiminde eğitimin önemini bilerek milli gelirlerinden önemli bir payı eğitime ayırmakta ve insan kalitesine yatırım yapmaktadırlar ve böylelikle işgücünün niteliklerini yükselterek üretime, verimliliğe ivme kazandırmaktadırlar.
Türkiye’de öğretmenlerin maaş seviyesi reel olarak OECD ülkeleri ortalamasının altındadır. Nitekim Milli Eğitim Bakanı Hüseyin Çelik, bu gerçeği ifade ettiği bir konuşmasında, Türkiye’de öğretmenlerin ortalama 850 ytl. düzeyinde maaş aldıklarını ve bunun doktor, hakim ve savcı gibi toplumun diğer kesimleriyle kıyaslandığında azımsanacak bir rakam olduğunu kaydederek, öğretmenlerin daha fazla maaş almasını da dilediğini ancak pastadan düşen payın bu kadar olduğunu kaydetmiştir.12

Son yıllarda meydana gelen sınırlı birtakım iyileştirmeler de Türkiye’nin öğretmen maaşları bağlamında Avrupa ülkelerinin gerisindeki yerini değiştirmeye yetmemiştir. Öğretmenlerin hizmet sunduğu tüm okul öncesi, ilkokul, ortaokul ve lise seviyelerinde ellerine geçen maaş Batı ülkelerinin altında seyretmeye devam etmektedir.

7. KAYNAKÇA

EURYDICE, The Teaching Profession in Europe:Profile, Trends and Concerns Report
III, Working Conditions and Pay General Lower Secondary Education,Key Topics İn Education in Europe, Volume 3, , ,Directorate-General and Culture,
Eurydice - Network on education systems and policies in Europe | EACEA portal/page/portal/ Eurydice/PubPage pubid =043EN&fragment=21& (Erişim T: 01.12.2007)
Milli Eğitim Bakanlığı, MEB web sitesi, http://www.meb.gov.tr/haberler/haberayrinti.
asp?ID=1207 (Erişim T: 30.Kasım.2007)
Education at A Glance 2007, OECD İndicators, OECD, OECD web sitesi,
http://www.oecd.org/document/19/0,23...579_1_1_1_1,00
.ht(Erişim Tarihi: 30.11.2007)
EĞITIM-SEN, Eğitim Sen web sitesi OECD 2007 Bir Bakışta Eğitim Raporu Işığında
Öğretmenlerimizin Sosyo-Ekonomik Durumu Raporu”,Eğitim Sen - Eğitim ve Bilim Emekçileri Sendikası /index.php? eylem= arama (Erişim Tarihi: 26.11.2007)
Workman ,Daniel,European Union Countries,
http://internationaltrade.suite 101.com/article. cfm/richest european union countriesDaniel Workman (Erişim Tarihi02.12.2007)
WORLD BANK, World Development Indicators database, World Bank, 14 September 2007 GNI per capita 2006, Atlas method and PPP World Bank Internet Error Page AutoRedirect DATASTATISTICS /Resources/GNIPC.pdf (Erişim Tarihi:003.12..2007)
TBMM Araştırma Merkezi