Ünsüzlerin Nitelikleri

Ses yolunda bir engele çarparak çıkan seslere ünsüz denir.

Dilimizde yirmi bir ünsüz vardır. Bunlar: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z.

Ünsüzler ses tellerinin titreşime uğrayıp uğramamasına göre iki gruba ayrılır:

1. Ses tellerinin titreşmesiyle oluşan ünsüzlere tonlu (yumuşak) ünsüzler adı verilir: b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z.

2. Ses telleri titreşmeden oluşan ünsüzlere tonsuz (sert) ünsüzler denir: ç, f, h, k, p, s, ş, t.

Kökeni Türkçe olan kelimelerin sonunda b, c, d, g ünsüzleri bulunmaz. Ancak, anlam farkını belirtmek üzere ad, od, sac gibi birkaç kelimenin yazılışında buna uyulmaz: ad (isim), at (binek hayvanı); od (ateş), ot (bitki); sac (yassı demir), saç (kıl).

Dilimizdeki hac, şad, yâd gibi birkaç örnek dışında, alıntı kelimelerde tonsuzlaşma kuralına uyulmuştur:

sebep (< sebeb),
kitap(< kitab),
bent (< bend),
cilt (< cild),
bant (< band),
etüt (< etüd),
metot(< metod),
standart (< standard),
ahenk (< aheng),
hevenk (< aveng),
renk (< reng).

Bu gibi alıntılar ünlü ile başlayan bir ek aldıklarında kelime sonundaki tonsuz ünsüzler tonlulaşır:
sebep / sebebi,
kitap / kitabı,
bent / bendi,
cilt / cildi,
etüt / etüdü,
metot / metodu,
ahenk / ahengi,
hevenk / hevengi,
renk / rengi.

UYARI : Bazı alıntı kelimelerde tonlulaşma (yumuşama) olmaz:
ahlak / ahlakın,
cumhuriyet / cumhuriyete,
evrak / evrakı,
hukuk / hukuku,
ittifak / ittifaka,
sepet / sepeti,
tank / tankı,
bank / bankı.

Birden fazla heceli kelimelerin sonunda bulunan p, ç, t, k ünsüzleri ünlüyle başlayan bir ek aldığında tonlulaşarak b, c, d, ğ'ye dönüşür:
kelep / kelebi;
ağaç / ağacı,
kazanç / kazancı;
geçit / geçidi,
kanat / kanadı;
başak / başağı,
bıçak / bıçağı,
çocuk / çocuğu,
dudak / dudağı,
durak / durağı,
uzak / uzağı.

Tek heceli kelimelerin sonunda bulunan p, ç, t, k ünsüzleri ise iki ünlü arasında çoğunlukla korunur:
ak / akı; at / atı; ek / eki; et / eti; göç / göçü; ip / ipi; kaç / kaçıncı; kök / kökü; ok / oku; ot / otu; saç / saçı; sap / sapı; suç / suçu; süt / sütü; üç / üçü.

Ancak, tek heceli olduğu hâlde sonundaki ünsüzü tonlulaşan kelimeler de vardır: but / budu, dip / dibi, gök / göğü, kap / kabı, kurt / kurdu, uç / ucu, yurt / yurdu.