Türkiye Türkçesinde Düz Tümleç (Nesne)

7. Dönüşlü Cümlelerde Düz Tümleç

Dönüşlü cümlelerde özne ile düz tümlecin aynı kelime ya da kelime grubundan oluşup oluşmadığı düz hakkındaki çözülmesi gereken sorunlardan biridir. Dönüşlü cümlelerde düz tümleç konusunda yine diğer konularda olduğu gibi dilciler arasında bir görüş ayrılığı söz konusudur. Birçok dilci dönüşlü cümlelerde özne ile düz tümlecin aynı kelime ya da kelime grubundan oluştuğunu söylese de bu konuda farklı düşünenler var.

Rasim ġimşek, “Kız süsleniyor” örneğiyle konuyu ele alarak: “- Süsleyen kim?” “- Kız: Özne.” “–Süslenen kim?” “– Kız: Nesne.” “Kız” adının üzerinde “kurucu öğe” olarak iki işlev var: “Öznelik” ve “Nesnelik” işlevleri. Bunun nedeni, “kız”ın yaptığı kılışın etkisinin başka bir nesneye geçecek yerde, kendisi üzerinde kalmasıdır.” (ġimşek, 1987:105-106) der. ġatire Aliyeva, ġimşek‟in bu değerlendirmesine: “Bizce “kız süsleniyor.” cümlesinde “süsleniyor: yüklem”, “kız: öznedir.” Böyle cümlelerde kız kelimesinin hiçbir zaman nesne olarak adlandırılması mümkün değildir.” (Aliyeva 2004:159) diyerek dönüşlü cümlelerde öznenin hiçbir zaman düz tümleç olarak adlandırılmayacağını savunur.

Banguoğlu dönüşlü fiillerin yüklem olduğu cümlelerdeki özneyi “dönük kimse” diye adlandırarak: “Dönüşlü görünüşteki fiil yüklem olduğunda “dönük kimse” ile uylaşır. Bu bir “gerçek kimse” olmakla birlikte üzerinde ikinci bir işleyiş vardır: Kendi etkisini kendi üzerine çekerek cümlenin aynı zamanda mantıkça nesnesi olur.” der (Banguoğlu, 2000:544).

Dönüşlü cümlelerde düz tümlecin kabul edilmeyişinin anlamsal değil biçimsel olduğunu söyleyen Boz: “Geleneksel dilbilgisine göre, dönüşlü tümcelerde, yüklemin bildirdiği eylemi yapan ve bundan etkilenen öznenin kendisidir. Daha açıkçası, bu eylemler kendi kendine yapma ve olma bildirirler ve nesne almazlar. Ancak burada geleneksel özne ve nesne tanımları çakışır. Her iki işlevi de aynı öğe gerçekleştirmiş olur. Ör. “Adam tarandı.” tümcesinde, tarama eylemini yapan yani özne; “adam”, tarama eyleminden etkilenen yani nesne yine “adam”dır. Bize göre, dönüşlü tümcede özne ve nesne aynı ögedir.” der (Boz, 2007:57-58).
Yüklemi dönüşlü olan cümlelerde aynı kelime ya da kelime grubu, cümlede hem yüklemin bildirdiği iş, oluş ve hareketi yapan hem de o iş, oluş ve hareketten etkilenen olabilir. “Ali camı kırdı.” dediğimizde “kırdı” işini yapan “Ali” özne, “camı” da düz tümleçtir. Bu cümlenin yüklemi etken bir fiilden oluştuğu için özne ve düz tümleç net bir şekilde birbirinden ayrı kelimelerden oluşmaktadır. Ancak dönüşlü fiillerin yüklem olduğu cümlelerde özne ile yüklem aynı kelime veya kelime gruplarından oluşmaktadır. Örneğin; “Genç adam, beş dakikada yıkandı.” dediğimizde “yıkandı” işini yapan yani özne, “genç adam”dır, aynı şekilde yıkanan yani “yıkandı” fiiliyle ilgili olan ya da “yıkandı” fiilinden etkilenen de “genç adam”dır. Dolayısıyla dönüşlü fiillerin yüklem olduğu cümlelerde özne ile düz tümleç aynı ögedir.