Cümle Bilgisi

Cümle Çeşitleri ve Özellikleri

A. YÜKLEMİN TÜRÜNE GÖRE CÜMLELER
1. Fiil Cümlesi 
2. İsim Cümlesi

B. ÖĞELERİN DİZİLİŞİNE GÖRE CÜMLELER
1. Kurallı (Düz) Cümle
2. Devrik Cümle

C. ANLAM YÖNÜNDEN CÜMLELER
1. Olumlu Cümle
2. Olumsuz Cümle
3. Soru Cümlesi
4. Emir Cümlesi 
5. Ünlem Cümlesi 
6. Şart Cümlesi 
7. İstek Cümlesi 

D. YAPI BAKIMINDAN CÜMLELER
1. Basit Cümle

2. Birleşik Cümle
a. Girişik Birleşik Cümle
b. İç İçe Birleşik Cümle
c. İlgi Cümlesi
d. Şartlı Birleşik Cümle

3. Sıralı Cümleler

4. Bağlı Cümle
1. "ki"li Bağlı Cümleler 
2. Diğer Bağlaçlarla Kurulanlar

5. Ünite: Cümle Bilgisi
Açıklamalar, Kazanımlar, Etkinlik Örnekleri
(9. Sınıf Dil ve Anlatım Dersi Öğretim Programı ve Açıklamaları)

V. ÜNİTE: CÜMLE BİLGİSİ

1. Cümlede Anlamın Oluşumu
Gruplara ayrılan öğrenciler, seçilmiş kısa metin parçalarındaki cümleleri, kendisini meydana getiren dil birliklerinden daha üst seviyede anlamlı birim hâline getiren hususları araştırırlar. Dil bilgisi kurallarıyla, cümleyi meydana getiren dil birlikleri arasındaki anlam ilişkilerinin birlikte anlama vücut verdiklerini gösterirler. Bunlardan biri olmadığı takdirde, anlamdan söz edilip edilemeyeceğini belirlerler. Cümlelerin anlam oluşturmadaki rolünü ve değerini araştırırlar.

Kazanımlar

Etkinlik Örnekleri

Açıklamalar

1. Cümlede anlamın oluşumunu açıklar.

Öğrenciler, farklı metinlere ait on cümle seçerler. Kelimeleri birleştiren dil bilgisi ögeleri arasındaki uyumu ve kelimeler arasındaki anlam ilişkilerini araştırırlar.

Öğrenciler, aynı cümlenin farklı bağlamlarda söylendiğinde anlam bakımından ne gibi değişiklikler göstereceğini tartışırlar.

Öğrencilere bir yüklem verilir. Bu yüklem çerçevesinde çeşitli anlamlara gelebilecek cümleler kurmaları istenir.

[!] Cümlede anlamın oluşumu açıklanırken aşağıdaki hususlara dikkat edilir:
* Cümlenin, kelime ve kelime gruplarından tam bir yargı bildirmesiyle ayrıldığı
vurgulanır.
* Cümlenin, bir anlam ifade etmek üzere anlamlı kelime ve kelime gruplarının bir
kurala uygun biçimde düzenlenmesiyle oluştuğu; cümledeki dil birlikleri arasında
anlam ilişkisi bulunduğu, buna da "bağdaştırma" dendiği vurgulanır.
* Cümlede anlamın cümleyi meydana getiren kelime ve kelime gruplarının anlamlarının toplamı olmadığı belirtilir.
* İletişimde, gönderici durumundaki kişi ile alıcı durumundaki kişi ve kişiler arasındaki ilişkinin cümlede anlamın oluşmasında rolü olduğu açıklanır. Cümlenin bu özelliğinin bağlamla ilgisi üzerinde durulur. Belli bir bağlamı olmayan cümlenin anlam bakımından soyut olduğu söylenir.
* Cümlede anlamın oluşması açıklanırken dil birliklerinin dil bilgisi ögeleriyle birleşmesi; anlam değerleri bakımından birbirini tamamlaması üzerinde durulması gerektiği vurgulanır.
* Cümlede anlamın oluşumunda yüklemin ve özne-yüklem ilişkisinin rolü üzerinde
durulur.

2. 2. Bildirdikleri Kiplere Göre Cümleler

2.1. Haber Cümleleri
Gruplara ayrılan öğrenciler, seçilmiş metin ve metin parçalarını, kazanımlarda belirtilen hususları, etkinlik ve açıklamalarda dile getirilenlerden de yararlanarak incelerler. Haber cümlelerinin
nerede, niçin ve nasıl kullanıldığı belirlenir. Haber cümlelerinde dilin hangi işlevde kullanıldığı tespit edilir.

1. Haber cümlelerinin işlevlerini belirler.

Öğrenciler, haber cümlelerine hangi metinlerde daha çok yer verildiğini araştırırlar.

Öğrenciler iletişim tablosundan hareketle, dilin göndergesel işlevinin;
heyecana bağlı işlev ve alıcıyı harekete geçirme işlevlerinden farklılığını belirlerler.


Öğrenciler, gündelik hayatta haber cümlelerinin nerede, ne zaman ve nasıl kullanıldığını araştırırlar.

[!] Haber cümlelerinin işlevlerinin belirlenmesinde aşağıdaki hususlara dikkat edilir:
* Haber cümlelerinde dilin daha çok göndergesel işlevde kullanıldığı sezdirilir.
* Haber cümlelerinin mekân ve zamana da bağlı olarak bu göndergeler hakkında bilgi, düşünce, kanaat ve tavır
bildirdiği; göndergelerin durum ve görünüşlerini belirttiği; haber cümlelerinde kavram, eşya, olay, kişi ve görünüş
gibi hususların cümlenin göndergesi olduğu belirtilir.
* Haber cümlelerinde kelime ve kelime grupları yalnızca göndergesel işlevde kullanıldığında cümlenin anlamının
nesnel olduğu; göndergesel işlevin heyecana bağlı işlevle zenginleştirilmesinin nesnel olanın kişisel değerlerle
(öznel) anlatılmasını sağladığı açıklanır.
* Bir eylemin gerçekleştiğini, gerçekleşmekte olduğunu, gerçekleşeceğini bildiren cümlelerin bilgi vermek veya bir
konuda bilgisinin olduğunu belirtmekle görevli oldukları açıklanır.
* Haber cümlelerinde verilen bilgilerin doğru ve yanlış olabileceği sezdirilir.
* Haber cümlelerinin bilgi ve haber aktarmak üzere düzenlendiği; alıcı durumundaki kişinin verilen haber ve bilgi
karşısındaki tavrına göre cümlede bazı düzenlemelere ihtiyaç olduğu belirtilir.
* Dinleyicinin haberin doğruluğuna kanaat getirmesi için haberi pekiştiren söz ve söz gruplarının kullanıldığı söylenir.
* Göndericinin verdiği haberin dile getirdiği bilginin doğruluğunu yemin ifade eden sözlerle bildirebileceği açıklanır.
* Haber cümlelerinin dinleyicinin bilmediği bir hususu öğrettiğini veya dinleyenin bildiğinden söyleyenin de haberdar olduğunu ortaya koyduğu vurgulanır.
* İsim cümlelerinin de haber kipindeki cümleler gibi bilgi vermek üzere düzenlendiği vurgulanır.

2. Haber cümlelerinde zamanının nasıl
bildirildiğini açıklar.

   

3. Gündelik hayattaki olayları anlatmak üzere haber cümleleri kurarak kısa metinler yazar.

   

2.2. Dilek- İstek Cümleleri

Gruplara ayrılmış öğrenciler seçilmiş metin ve metin parçalarında dilek-istek cümlelerini belirlerler. Dilek- istek cümlelerinde dilin hangi işlevde kullanıldığı tespit edilir.

1. Dilek-istek cümlelerinin işlevlerini belirler.

Öğrenciler, dilek-istek cümlelerinde dilin hangi işlevlerle kullanıldığını araştırırlar.
Öğrenciler, farklı metinlerden seçilmiş konuyu kavratacak sayıda dilek-istek cümlesinde dil birliklerinin dil bilgisi ve anlam değerleri bakımından nasıl birleştiğini araştırırlar.
Öğrenciler "bari, keşke, n'olaydı" gibi sözlerin dilek cümlelerindeki görevlerini tartışırlar.

[!] Dilek-istek cümlelerinin işlevlerinin belirlenmesinde aşağıdaki hususlara dikkat
edilir:
* İstenilen, tasarlanan bir eylemi, eylemler hakkında bir niyet ve duyguyu ifade eden cümlelere dilek-istek cümleleri dendiği hatırlatılır.
* Dilek-istek cümlelerinin doğru ve yanlış olmalarına imkân bulunmayan cümleler olduğu, gerçekleşmesi mümkün olsun veya olmasın bir husus için duyulan özlemi ifade ettiği vurgulanır.
* İstek, emir, gereklilik, dilek-şart cümleleri üzerinde durulur.

2.3. Haber ve Dilek Kiplerinde Soru

Kazanımların verilişinde metinlerden hareket edilir.

1. Soru cümlelerinin oluşumunu belirler.

Öğrenciler okudukları metinlerden seçecekleri soru cümlelerinin işlevlerini ve oluşumlarını açıklarlar.
Soru eki ve edatlarıyla düzenlenen soru cümlelerinde hangi ek ve edatların hangi işlevlerle kullanıldığını araştırır/tartışır.
Soru zarflarıyla düzenlenen soru cümlelerinde hangi zarfların hangi işlevlerle kullanıldığını
araştırır/tartışır.
Soru zamirleriyle düzenlenen soru
cümlelerinde hangi zamirlerin kullanıldığını
araştırır/tartışır.
Soru sıfatlarıyla düzenlenen soru cümlelerinde hangi sıfatların hangi işlevlerde kullanıldığını araştırır/tartışır.

[!] Soru cümlelerinin oluşumu belirlenirken aşağıdaki hususlara dikkat edilir:
* "Ne, kim, nasıl, hangi, kaç" gibi soru kelimeleri ile cümlede ögelerin ve onları
tamamlayan kelimelerin sonuna "mi" soru edatı getirilerek soru cümleleri kurulduğu, vurguyla soru cümlesi düzenlenebildiği vurgulanır.

2. Soru cümlelerinin işlevlerini belirler.

Okudukları metinlerden belirledikleri soru cümlelerini liste hâline getirir, bunların nerede ve niçin kullanıldıklarını açıklarlar. [!] Soru cümlelerinin işlevleri belirlenirken aşağıdaki hususlara dikkat edilir:
* Soru cümlelerinin iletişim tablosundaki göndericinin, yani konuşan kişinin bilmediği bir şeyi öğrenmek ve bildiği bir şeyin doğruluğunu teyit ve itiraf ettirmek üzere düzenlenen cümle çeşidi olduğu vurgulanır.
* Mutlaka cevap bekleyen soru cümlelerine "gerçek soru cümleleri" dendiği; gerçek soru cümlelerinde eylemin gerçekleşip gerçekleşmediğinin, anlaşılmayan bir
hususun bulunup bulunmadığının sorulduğu sezdirilir.
* Özne, nesne, yer tamlayıcısı, zarf durumundaki varlık ve kavramları öğrenmek için düzenlenen soru cümleleriyle anlaşılmayan bir hususu tekrarlatmak için
düzenlenen cümlelere de gerçek soru cümleleri demek gerektiği belirtilir.
* Sözde soru cümlelerinde cevap beklenmediği; dikkat çekmek, dinleyen kişiyi
uyarmak, sözü daha güzel ifade etmek maksadıyla soru cümlelerine başvurulabileceği söylenir.
* Rica, abartma, karşılaştırma ve sitem ifade etmek için de soru cümlesi kullanılabileceği vurgulanır.
* Art arda gelen soru cümlelerinde soru işaretinin son cümlenin sonuna konması
gerektiği belirtilir.

3. Soru cümlelerini farklı işlevlerde kullanarak kısa metinler yazar.

  [!] Öğrencilerin kendi metinlerini oluştururken yazılı metinlerden örnek almaları sağlanır.

2. 4. Haber ve Dilek Kiplerinde Olumluluk - Olumsuzluk

1. Olumlu ve olumsuz fiil cümlelerinin kuruluş
özelliklerini belirler.

 

[!] Biçim bakımından olumlu, anlamca olumsuz fiil cümlelerinin kuruluş özelliklerine
dikkat çekilir.

2. Olumlu ve olumsuz isim cümlelerinin kuruluş
özelliklerini belirler.

Öğrenciler metinden "değil" edatı ile kurulan olumsuz isim cümleleri bulur, bu cümlelerde ifade edilen hususun başka nasıl dile getirilebileceğini tartışır.

[!] Kazanımın işlenişinde;
* Biçim bakımından olumlu, anlamca olumsuz isim cümlelerinin kuruluş özelliklerine dikkat çekilir.
* "Değil" edatı ile yapılan olumsuz isim cümlelerinin kuruluş özelliklerine dikkat
çekilir.
* "Var, yok" kelimelerinin yüklem işleviyle kullanıldıkları cümlelerin anlam
özelliklerine dikkat çekilir.

3. Farklı kuruluş özelliği taşıyan olumlu ve olumsuz cümlelerle kısa metinler yazar.

   

3. Metinde Kazandıkları Anlamlara Göre Cümleler

Öğrenci grupları, seçilen metin parçalarında kullanıldığı yere ve duruma göre cümlelerin kazandıkları anlam değerlerini araştırır.

1. Cümlenin metinde tamamlanan bir anlam
birimi olduğunu fark eder.

Betimleyici, açıklayıcı, öyküleyici, tartışmacı anlatımla yazılmış metinlerin
her birinden seçilmiş cümleler verilir. Cümlelerin anlam özelliklerinin
belirlenmesi istenir. Günlük bir gazetenin haber, sanat ve yorum yazıları cümlelerin anlam değerleri bakımından incelenir.
Birer sayfalık bilimsel, öğretici ve olay anlatan yazılarda cümleler anlamları bakımından incelenir ve anlamları bakımından karşılaştırılır.

[!] Kazanımın işlenişinde;
* Cümlelerin metin içinde anlam ve değer kazandıkları vurgulanır.

* Yalnız başına cümlenin anlamından söz etmenin yanılmaya sebep olabileceği sezdirilir. Ancak cümle düzeyinde de yapı-anlam kaynaşmasının varlığı hissettirilir.

2. Aynı düşüncenin farklı cümlelerle ifade
edilebileceğini örnek vererek açıklar.

   

3. Yakın anlamlı cümleleri ayırır.

   

4. Bildirdiği duygu, düşünce ve kavramlara göre cümlelerin işlevlerini belirler.

Tanım, karşılaştırma; nesnel, öznel ifade; doğrudan, dolaylı anlatım,
betimleme vb. bildiren cümleler bulunur, bunların metne kazandırdığı anlam
değerleri tartışılır.
[!] Sebep-sonuç, amaç, şart, açıklama, tanım, karşılaştırma, betimleme bildiren cümleler ile nesnel-öznel cümleler ve doğrudan-dolaylı anlatım cümleleri üzerinde durulur.

Sınıf-okul içi etkinlik  Okul dışı etkinlik  [!] Uyarı Ders içi ilişkilendirme

Diğer derslerle ilişkilendirme  Ölçme ve değerlendirme

Dil ve Anlatım Dersi/Türk Edebiyatı Dersi Konuları:

Dil ve Anlatım Dersi

Türk Edebiyatı Dersi